Ciało w umyśle, języku i kulturze: Leksykon czeskich pojęć somatycznych in spe

Irena Vaňková, Veronika Vodrážková

Streszczenie w języku polskim


W artykule prezentowane są wstępne założenia koncepcyjne projektowanego słownika: etnolingwistycznie i językowokulturowo ukierunkowanego leksykonu pojęć somatycznych, pierwszego tego typu w czeskim kontekście językowym i kulturowym. Odwołując się do tradycji leksykograficznych szkół lubelskiej i moskiewskiej, autorki wskazują na swoistość takiego leksykonu oraz proponują wstępny model metodologiczny dla poszczególnych haseł, zilustrowany na przykładzie pojęcia pata / paty (pięta / pięty). Szczególną uwagę poświęcają fenomenologicznie istotnym i kulturowo relewantnym aspektom analizowanego pojęcia, jak również jego językowym reprezentacjom w obrębie ludzkiego doświadczenia kształtowanego przez określone systemy językowe i kulturowe. Analiza semantyczna, oparta na danych leksykograficznych, korpusowych oraz źródłach folklorystycznych, poprzedzona jest szerszym kontekstem kulturowym i zorganizowana wokół czterech profili konceptu: manifestacja, lokalizacja, funkcja i komunikacja, uzupełnionych o wybrane typy narracyjne oraz sfery przeżywanej rzeczywistości związane z badanym pojęciem somatycznym.

Słowa kluczowe


leksykon; ciało; pojęcia somatyczne; etnolingwistyka; lingwistyka kognitywnokulturowa; definicja kognitywna; pięta

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


Bartmiński, Jerzy and Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska (eds.) 1996–2024. Słownik stereotypów i symboli ludowych. Tom I. Kosmos (1. Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, 1996, 2. Ziemia, woda, podziemie, 1999, 3. Meteorologia, 2012, 4. Świat, światło i metale, 2012.). Tom II. Rośliny (1. Zboża, 2017, 2. Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, 2018, 3. Kwiaty, 2019, 4. Zioła, 2019, 5. Drzewa owocowe i iglaste, 2020, 6. Drzewa liściaste, 2021, 7. Krzewy i krzewinki, 2022). Tom III. Zwierzęta (1. Zwierzęta domowe, 2024–). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy and Stanisława Niebrzegowska Bartmińska. 2007. Profily a subjektová interpretace světa. Slovo a smysl 6(8): 310–321.

Bartmiński, Jerzy. 2014. Narracyjny aspekt definicji kognitywnej. In Dorota Filar and Dorota Piekarczyk (eds.) Narracyjność języka i kultury. 99–116. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy. 2016. Jazyk v kontextu kultury. Dvanáct statí z lublinské kognitivní etnolingvistiky. Ed. Irena Vaňková. Praha: Karolinum.

Bartmiński, Jerzy. 2018. Czym różni się leksykon aksjologiczny od słownika językowego i encyklopedii? In Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura, and Beata Żywicka (eds.) Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, 4, Słownik językowy – leksykon – encyklopedia w programie badań porównawczych. 9–23. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartoš, František. 1898. Naše děti, jejich život v rodině, mezi sebou a v obci, jejich poesie, zábavy, hry i práce společné. Praha: J. Otto.

Bendíková, Barbora. 2017. Kinegramy – (ne)verbální komunikace v české somatické frazeologii. In Irena Vaňková, Veronika Vodrážková, and Radka Zbořilová (eds.) Horizonty kognitivně-kulturní lingvistiky. 57–64. Praha: FF UK.

Boháčková, Linda. 2013. Člověk v hádankách. Master's thesis. Praha: FF UK.

Brouček, Stanislav and Rudolf Jeřábek (eds.) 2007. Lidová kultura. Národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska 1–3. Praha: Mladá fronta.

Burger, Harald. 1998. Phraseologie. Eine Einführung am Beispiel des Deutschen. Berlin: Schmidt.

Čermák, František et al. 2009. Slovník české frazeologie a idiomatiky I – IV. Praha: Leda.

Černá, Eliška. 2015. Nos v českém jazykovém obrazu světa. Master's thesis. Praha: FF UK.

Český národní korpus. Praha: Filozofická fakulta Univerzity Karlovy, http://www.korpus.cz.

Čížková, Klára. 2015. Hlava v českém jazykovém obrazu světa. Master's thesis. Praha: FF UK.

Čurdová, Veronika. 2011. Jazykový obraz nohy / nohou v češtině. Master's thesis. Praha: FF UK.

Čurdová, Veronika. 2012. Pohyb po nohou jako zdrojová oblast metafor v odborných textech. In Irena Vaňková and Jan Wiendl (eds.) Tělo, smysly a emoce v jazyce a literatuře. 88–96. Praha: FF UK.

Čurdová, Veronika. 2014. Pohyb po cestě prostřednictvím nohou jako zdrojová oblast metafor času v češtině. Prace Filologiczne LXIV(2): 55–68.

Čurdová, Veronika. 2015. Teorie významových profilů a výzkum somatismů v češtině. Jazykovědné aktuality 52: 1–2, 4–13.

Cognet, Georges. 2024. Dětská kresba jako diagnostický nástroj. Praha: Portál.

Erben, Karel Jaromír. 1937. Prostonárodní české písně a říkadla. Praha: Evropský literární klub.

Filar Dorota and Adam Głaz. 1996. Obraz ręki w języku polskim i angielskim. In Renata Grzegorczykowa i Anna Pajdzińska (eds.) Językowa kategoryzacja świata. 199–220. Lublin: UMCS.

Haller, Jiří, et al. 1969–1987. Český slovní věcný a synonymický 1–3. Praha: SPN.

Holub, Josef and František Kopečný. 1952. Etymologický slovník jazyka českého. Praha: SNU.

Hrivnák Pastorková, Marieta. 2025. Ľudské telo v jazyku a kultúre z pohľadu etnolingvistiky. Doctoral dissertation. Banská Bystrica: Univerzita Mateja Bela, Filozofická fakulta.

Huťková, Anita. 2025. Somatické frazémy s komponentom päta (komparatívna štúdia). In Anita Huťková and Veronika Gondeková (eds.) Varia XXXIII. Zborník príspevkov z XXXIII. kolokvia mladých jazykovedcov. 118–127. Banská Bystrica: Bellianum.

Johnson, Mark. 1987. Body in the Mind. Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. Chicago – London: University of Chicago Press.

Jungmann, Josef. 1835. Slovník česko-německý. Reprint 1989, díl III, P – R. Praha: Academia.

Kazancewa, Helena. 2006. Człowiek w zagadkach: archetyp i jego struktura. Etnolingwistyka 18: 187–197.

Klégr, Aleš. 2007. Tezaurus jazyka českého. Slovník českých slov a frází souznačných, blízkých a příbuzných. Praha: Nakladatelství Lidové noviny.

Kopaliński, Władysław. 1990. Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Krawczyk-Tyrpa, Anna. 1987. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Związki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami części ciała. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Wydawnictwo PAN.

Krzeszowski, Tomasz P. 1994. Parametr aksjologiczny w przedpojęciowych schematach wyobrażeniowych. Etnolingwistyka 6: 29–52.

Křen, Michal, et al. 2020. SYN2020: reprezentativní korpus psané češtiny. Praha: Ústav Českého národního korpusu FF UK. http://www.korpus.cz

Lurker, Manfred. 2005. Slovník symbolů. Praha: Euromedia Group k. s., Knižní klub.

Maćkiewicz, Jolanta. 2006. Językowy obraz ciała. Szkice do tematu. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Medřická, Helena, Jan Pohunek, Jiří Smlsal, and Daniela Záveská (eds.) 2021. Lidová víra. Praha: Národní muzeum.

Mrhačová, Ewa. 2000. Názvy částí lidského těla v české frazeologii a idiomatice. (Tematický frazeologický slovník II). Ostrava: Filozofická fakulta Ostravské univerzity.

Němcová, Božena. 2017. Babička (1855). Praha – Brno: Host.

Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława. 2020. Definowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Pajdzińska, Anna. 1990. Antropocentryzm frazeologii potocznej. Etnolingwistyka 3: 59–68.

Patočka, Jan. 1995. Tělo, společenství, jazyk, svět. Praha: Oikúmené.

Piekarczyk, Dorota. 2004. Kwiaty we współczesnym językowym obrazie świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Rejzek, Jiří. 2015. Český etymologický slovník. Voznice: Leda.

Slovník současné češtiny. 2011. Brno: Lingea. https://www.nechybujte.cz/slovnik-soucasne-cestiny

Slovník spisovného jazyka českého, díl 1–4. 1958–1971. Praha: Academia. http://ssjc.ujc.cas.cz/

Souzenelle, Annick de. 2010. Symbolismus lidského těla. Praha: Malvern.

Tolstaja, Světlana M. 2007. Postuláty moskevské etnolingvistiky. Slovo a smysl 8(4): 322–339.

Tolstoj, Nikita Iljič (ed.). 1995–2011. Slavjanskije drevnosti: etnolingvističeskij slovar - v pjati tomach. Moskva: Meždunarodnyje otnošenija.

Vaňková, Irena and Veronika Čurdová. 2014. Čelem k teorii pojmových profilů: nové možnosti slovníkového výkladu somatismów. Didaktické studie 6(1): 66–78.

Vaňková, Irena and Veronika Vitkovskaya. 2014. Hlava: profily, subprofily, konceptuální schémata (Český somatismus v částečném porovnání s ruštinou). Didaktické studie 6(1): 79–88.

Vaňková, Irena, Nebeská, Iva, Saicová Římalová, Lucie and Jasňa Šlédrová. 2005. Co na srdci, to na jazyku. Kapitoly z kognitivní lingvistiky. Praha: Karolinum.

Vaňková, Irena. 2007. Nádoba plná řeči. Člověk, řeč a přirozený svět. Praha: Karolinum.

Vaňková, Irena. 2012. Tělesnost a studium somatismů v perspektivě antropologické lingvistiky. In Irena Vaňková and Jan Wiendl (eds.) Tělo, smysly, emoce v jazyce a literatuře. 63–77. Praha: FF UK.

Vaňková, Irena. 2018. Dyť se nosí i do kostela. Stereotyp a představová schémata spojená s jednou tabuizovanou částí těla. In Irena Vaňková and Lucie Šťastná (eds.) Horizonty kognitivně-kulturní lingvistiky. Metafory, stereotypy a kulturní rozrůzněnost obrazów světa. 95–124. Praha: FF UK.

Vaňková, Irena. 2020. „Na tváři lehký smích…“ Opozice zjevnost – nezjevnost, povrch – hloubka a vnitřek – vnějšek v somatických konceptualizacích člověka. In Irena Vaňková (ed.) Horizonty kognitivně-kulturní lingvistiky III. Tělo a tělesnost v jazykových a kulturních konceptualizacích. 31–66. Praha: FF UK.

Vodrážková, Veronika. 2016. Jazykové realizace konceptuální metafory život je cesta v češtině (se zaměřením na vzpomínkové texty). In Lucie Saicová Římalová and Irena Vaňková (eds.) Lidský život a každodennost v jazyce. 51–60. Praha: FF UK.

Vodrážková, Veronika. 2017. Představové schéma cesta v české somatické frazeologii. In Irena Vaňková, Veronika Vodrážková, and Radka Zbořilová (eds.) Horizonty kognitivně-kulturní lingvistiky. Schémata a stereotypy v mluvených a znakových jazycích. 19–27. Praha: FF UK.

Vodrážková, Veronika. 2020. Kolekce a narace jako součást heslového zpracování somatického pojmu. Na příkladu pojmu noha / nohy. In Irena Vaňková (ed.) Horizonty kognitivně-kulturní lingvistiky III: Tělo a tělesnost v jazykových a kulturních konceptualizacích. 189–205. Praha: FF UK.

Vodrážková, Veronika. 2026. K problematice tělesnosti v jazykovém obrazu světa (na českém materiálu spojeném se zdrojovou oblastí nohy a jejich funkce). Doctoral dissertation. Praha: FF UK.

Wierzbicka, Anna. 1985. Lexicography and Conceptual Analysis. Ann Arbor: Karoma.

Zaněgina, Natalia. 2012. Výzkum somatismů v ruské lingvistice (Přístupy a problémy). In Irena Vaňková and Jan Wiendl (eds.) Tělo, smysly, emoce v jazyce a literatuře. 78–87. Praha: FF UK.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.61
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:12
Data złożenia artykułu: 2025-11-19 15:12:25


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (English) - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Irena Vaňková, Veronika Vodrážková

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.