The Mystery of the Anecdot “Kruchanaya Baba”
Abstract
This article is devoted to the issue of Belarusian-language literary heritage of Adam Plug. This famous Polish-speaking writer from historical Lithuania in his works used not only Belarusian folklore, but also the Belarusian language itself. But did he write separate works in Belarusian? In 1918, bibliophile and literature historian Romuald Ziemkiewicz claimed that he had in his hands a Belarusian manuscript by Adam Plug from 1849, which contained 4 stories from the life of the people and one legend. From this manuscript, only one work saw the daylight – the dykteryjka or anecdote Kruchanaya baba. Printed in a little-known publication of the revolutionary period, the dikteryjka remained unknown to literature historians for a long time. Although it was introduced into readership circulation in the 1990s, it has not received proper historical-literary commentary to this day. The research shows that the Belarusian-language dikteryjka Kruchanaya baba is a component part of the novel Spowiedź. Ustęp z życia mego przyjaciela (1849) by Adam Plug. In fact, it is a translation of the bilingual Polish-Belarusian dykteryjka A jak pan sało krau. Who carried out the translation? The author himself, Adam Plug? Someone from the circle of the writer’s school friend Eustachy Rdultowski at the Snov estate? However, I tend to hypothesize that it was Romuald Ziemkiewicz. Firstly, this publication can be interpreted as a manifestation of his „literary support” for the Belarusian national revival, and secondly, the literature historian often used similar methods in his activities.
Keywords
Full Text:
PDF (Belarusian)References
Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie, Materyały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej uzbierane przez Al. Jelskiego, sygn. 1402.
Archiwum Państwowy m. st. Warszawy, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Narodzenia NMP Warszawa-Leszno, 1877. Pobrano z: https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1021&sy=1877&kt=2&plik=054-055.jpg (dostęp: 8.03.2025).
Atrahovìč, Kandrat (rèd.). (1978). Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy ǔ pâcì tamah, t. 2. Mìnsk: BSÈ. [Атраховіч, Кандрат (рэд.). (1978). Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, т. 2. Мінск: БСЭ].
Chmielowski, Piotr. (1898). Listy z Zakątka: Pierwsze utwory Adama Pługa. Biesiada Literacka: Pismo Literacko-Polityczne Ilustrowane, 23, s. 448.
Chwalewik, Edward. (1927). Zbiory polskie: Archiwa, Bibljoteki, Galerje, Muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo J. Mortkowicza.
Haǔstovìč, Mìkola. (2016). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì XVIII–XIX stagoddzâǔ, t. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2016). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі XVIII–XIX стагоддзяў, т. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Haǔstovìč, Mìkola. (2018). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì kanca XVIII–XIX stagoddzâ, t. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2018). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі канца XVIII–XIX стагоддзя, т. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Ivanova, Anna. (2007). Mikrotoponimiâ Mozyrskogo Polesʹâ. Monografiâ. 2-e izd. Mozyrʹ: UO MGPU im. I.P. Šamâkina. [Иванова, Анна. (2007). Микротопонимия Мозырского Полесья. Монография. 2-е изд. Мозырь: УО МГПУ им. И.П. Шамякина].
Karskіj, Efimіj. (1922). Bѣlorusy, t. ІІІ: Očerki slovesnosti bѣlorusskago plemeni, Kn. 3: Hudožestvennaâ literatura na narodnomʺ âzykѣ. Petrogradʺ: Rossіjskaâ Gosudarstvennaâ Akademičeskaâ Tipografіâ. [Карскій, Ефимій. (1922). Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, Кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: Россійская Государственная Академическая Типографія].
Kraszewski, Józef Ignacy. (1854). List do Redakcyi „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 268.
Lamaka, Vâčaslaǔ. (1998). Namìnacyì loǔčyh pryladaǔ u belaruskìh sloǔnìkah. U: Vocabulum et vocabularium: Sb. naučn. trudov po leksikografii (vyp. 5, c. 26–27). Grodno: GrGU. [Ламака, Вячаслаў. (1998). Намінацыі лоўчых прыладаў у беларускіх слоўніках. У: Vocabulum et vocabularium: Сб. научн. трудов по лексикографии (вып. 5, c. 26–27). Гродно: ГрГУ].
(Lesznowski, Antoni). (1854). (rec.:) Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. Wilno. Nakładem i drukiem J. Zawadzkiego. T. 3. 1854 r. Gazeta Warszawska, 262.
Lewestam, Fryderyk Henryk. (1854). (rec.:) Ruch Literacki: Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. 3 tomy. Wilno. Nakładem Józefa Zawadzkiego. Gazeta Codzienna, 266.
Lietuvos valstybes istorijos archyvas, Vilniaus Šv. Jono Krikštytojo ir Šv. Jono Apaštalo ir Evangelisto Romos katalikų bažnyčia. 1843–1846, 1667–1–45, Pobrano z: https://www.epaveldas.lt/preview?id=1667%2F1%2F6 (dostęp: 04.02.2025).
Michaluk, Dorota. (2006). „Jestem przyjacielem Białorusinów...” – raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego z lat 1922–1923. Białoruskie Zeszyty Historyczne, 25, s. 209–232.
Nasovìč, Ìvan. (1983). Sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: BSÈ ìmâ P. Broǔkì. [Насовіч, Іван. (1983). Слоўнік беларускай мовы. Мінск: БСЭ імя П. Броўкі].
Pietkiewicz Antoni. (1847). Wigilia świętego Jana: opowiadanie fantastyczne. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.
Plug, Adam. (1918). Kručanaâ baba. Apavedanne. Varta, 1, s. 20–22 [Плуг, Адам. (1918). Кручаная баба. Апаведанне. Варта, 1, с. 20–22].
Plug, Adam. (2013). Spovedzʹ. Uryvak z žyccâ majgo pryâcelâ. U: Zalataâ kalekcyâ belaruskaj lìtaratury ǔ 50 tamah, t. 5: Lìtaratura drugoj palovy ХІХ stagoddzâ (č. 2, s. 504–585). Mìnsk: Mastackaâ lìtaratura. [Плуг, Адам. (2013). Споведзь. Урывак з жыцця майго прыяцеля. У: Залатая калекцыя беларускай літаратуры ў 50 тамах, т. 5: Літаратура другой паловы ХІХ стагоддзя (ч. 2, c. 504–585). Мінск: Мастацкая літаратура].
Pług, Adam. (1849a). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, III, s. 129–172.
Pług, Adam. (1849b). Żukowy Borek. Athenaeum, III, s. 229–240.
Pług, Adam. (1849c). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, IV, s. 201–241.
Pług, Adam. (1849d). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, V, s. 85–115.
Pług, Adam. (1854a.) Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (I, s. 7–143). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1854b). Wstęp, który czytelnikowi wolno opuścić. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (II, s. 7–20). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1858). Pamiątki domowe. Warszawa: Nakładem braci Belinów, księgarzy Mińskich.
Pług, Adam. (1863a). Słówko wstępne. W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. IX). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Pług, Adam. 1863b. Piosnka rodzinna W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. 179–275). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Seržputoǔskì, Alâksandar. (1930). Prymhì ì zababony belarusaǔ-palâšukoǔ. Mensk: BAN [Сержпутоўскі, Аляксандар. (1930). Прымхі і забабоны беларусаў-паляшукоў. Менск: БАН].
Vâroǔkìn-Šèlûta Ŭladzìslaǔ. Zgurtavanʹne belaruskaj šlâhty. [Вяроўкін-Шэлюта Ўладзіслаў. Згуртаваньне беларускай шляхты]. Pobrano z: https://www.nobility.by/forum/index.php?topic=107.0 (dostęp: 10.01.2025).
Voznâk, Mihajlo. (1928). Do počatkìv novogo ukraïnʹskago pisʹmenstva. U: Mihajlo Gruševsʹkij (red.). Naukovij zbìrnik za rìk 1928 (s. 100–107). Kiïv: Deržavne vidavnictvo Ukraïni. [Возняк, Михайло. (1928). До початків нового украïньскаго письменства. У: Михайло Грушевський (ред.). Науковий збірник за рік 1928 (с. 100–107). Київ: Державне видавництво України].
W. P. (Przybylski, Wacław). (1854). Korrespondencya „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 148.
(Witte, Karol). (1850a). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 272.
(Witte, Karol). (1850b). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 273.
Zagacki, Dymitr. (2012). O dawnych właścicielach Juszkiewicz, Czernichowa, Adachowszczyzny. Pobrano z: https://polesie.org/2036/o-dawnych-wlascicielach-juszkiewicz-czernicho wa-adachowszczyzny/ (dostęp: 5.02.2025).
Zemkevìč Romualʹd. (1918). Uvaga. Varta, 1, c. 22 [Земкевіч Ромуальд. (1918). Увага. Варта, 1, c. 22].
Ziemkiewič, Romuald. (1919). Wasil Ciapiński. Biełaruskaje Žyćcio, 5.
Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie, Materyały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej uzbierane przez Al. Jelskiego, sygn. 1402.
Archiwum Państwowy m. st. Warszawy, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Narodzenia NMP Warszawa-Leszno, 1877. Pobrano z: https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1021&sy=1877&kt=2&plik=054-055.jpg (dostęp: 8.03.2025).
Atrahovìč, Kandrat (rèd.). (1978). Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy ǔ pâcì tamah, t. 2. Mìnsk: BSÈ. [Атраховіч, Кандрат (рэд.). (1978). Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, т. 2. Мінск: БСЭ].
Chmielowski, Piotr. (1898). Listy z Zakątka: Pierwsze utwory Adama Pługa. Biesiada Literacka: Pismo Literacko-Polityczne Ilustrowane, 23, s. 448.
Chwalewik, Edward. (1927). Zbiory polskie: Archiwa, Bibljoteki, Galerje, Muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo J. Mortkowicza.
Haǔstovìč, Mìkola. (2016). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì XVIII–XIX stagoddzâǔ, t. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2016). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі XVIII–XIX стагоддзяў, т. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Haǔstovìč, Mìkola. (2018). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì kanca XVIII–XIX stagoddzâ, t. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2018). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі канца XVIII–XIX стагоддзя, т. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Ivanova, Anna. (2007). Mikrotoponimiâ Mozyrskogo Polesʹâ. Monografiâ. 2-e izd. Mozyrʹ: UO MGPU im. I.P. Šamâkina. [Иванова, Анна. (2007). Микротопонимия Мозырского Полесья. Монография. 2-е изд. Мозырь: УО МГПУ им. И.П. Шамякина].
Karskіj, Efimіj. (1922). Bѣlorusy, t. ІІІ: Očerki slovesnosti bѣlorusskago plemeni, Kn. 3: Hudožestvennaâ literatura na narodnomʺ âzykѣ. Petrogradʺ: Rossіjskaâ Gosudarstvennaâ Akademičeskaâ Tipografіâ. [Карскій, Ефимій. (1922). Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, Кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: Россійская Государственная Академическая Типографія].
Kraszewski, Józef Ignacy. (1854). List do Redakcyi „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 268.
Lamaka, Vâčaslaǔ. (1998). Namìnacyì loǔčyh pryladaǔ u belaruskìh sloǔnìkah. U: Vocabulum et vocabularium: Sb. naučn. trudov po leksikografii (vyp. 5, c. 26–27). Grodno: GrGU. [Ламака, Вячаслаў. (1998). Намінацыі лоўчых прыладаў у беларускіх слоўніках. У: Vocabulum et vocabularium: Сб. научн. трудов по лексикографии (вып. 5, c. 26–27). Гродно: ГрГУ].
(Lesznowski, Antoni). (1854). (rec.:) Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. Wilno. Nakładem i drukiem J. Zawadzkiego. T. 3. 1854 r. Gazeta Warszawska, 262.
Lewestam, Fryderyk Henryk. (1854). (rec.:) Ruch Literacki: Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. 3 tomy. Wilno. Nakładem Józefa Zawadzkiego. Gazeta Codzienna, 266.
Lietuvos valstybes istorijos archyvas, Vilniaus Šv. Jono Krikštytojo ir Šv. Jono Apaštalo ir Evangelisto Romos katalikų bažnyčia. 1843–1846, 1667–1–45, Pobrano z: https://www.epaveldas.lt/preview?id=1667%2F1%2F6 (dostęp: 04.02.2025).
Michaluk, Dorota. (2006). „Jestem przyjacielem Białorusinów...” – raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego z lat 1922–1923. Białoruskie Zeszyty Historyczne, 25, s. 209–232.
Nasovìč, Ìvan. (1983). Sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: BSÈ ìmâ P. Broǔkì. [Насовіч, Іван. (1983). Слоўнік беларускай мовы. Мінск: БСЭ імя П. Броўкі].
Pietkiewicz Antoni. (1847). Wigilia świętego Jana: opowiadanie fantastyczne. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.
Plug, Adam. (1918). Kručanaâ baba. Apavedanne. Varta, 1, s. 20–22 [Плуг, Адам. (1918). Кручаная баба. Апаведанне. Варта, 1, с. 20–22].
Plug, Adam. (2013). Spovedzʹ. Uryvak z žyccâ majgo pryâcelâ. U: Zalataâ kalekcyâ belaruskaj lìtaratury ǔ 50 tamah, t. 5: Lìtaratura drugoj palovy ХІХ stagoddzâ (č. 2, s. 504–585). Mìnsk: Mastackaâ lìtaratura. [Плуг, Адам. (2013). Споведзь. Урывак з жыцця майго прыяцеля. У: Залатая калекцыя беларускай літаратуры ў 50 тамах, т. 5: Літаратура другой паловы ХІХ стагоддзя (ч. 2, c. 504–585). Мінск: Мастацкая літаратура].
Pług, Adam. (1849a). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, III, s. 129–172.
Pług, Adam. (1849b). Żukowy Borek. Athenaeum, III, s. 229–240.
Pług, Adam. (1849c). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, IV, s. 201–241.
Pług, Adam. (1849d). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, V, s. 85–115.
Pług, Adam. (1854a.) Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (I, s. 7–143). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1854b). Wstęp, który czytelnikowi wolno opuścić. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (II, s. 7–20). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1858). Pamiątki domowe. Warszawa: Nakładem braci Belinów, księgarzy Mińskich.
Pług, Adam. (1863a). Słówko wstępne. W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. IX). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Pług, Adam. 1863b. Piosnka rodzinna W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. 179–275). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Seržputoǔskì, Alâksandar. (1930). Prymhì ì zababony belarusaǔ-palâšukoǔ. Mensk: BAN [Сержпутоўскі, Аляксандар. (1930). Прымхі і забабоны беларусаў-паляшукоў. Менск: БАН].
Vâroǔkìn-Šèlûta Ŭladzìslaǔ. Zgurtavanʹne belaruskaj šlâhty. [Вяроўкін-Шэлюта Ўладзіслаў. Згуртаваньне беларускай шляхты]. Pobrano z: https://www.nobility.by/forum/index.php?topic=107.0 (dostęp: 10.01.2025).
Voznâk, Mihajlo. (1928). Do počatkìv novogo ukraïnʹskago pisʹmenstva. U: Mihajlo Gruševsʹkij (red.). Naukovij zbìrnik za rìk 1928 (s. 100–107). Kiïv: Deržavne vidavnictvo Ukraïni. [Возняк, Михайло. (1928). До початків нового украïньскаго письменства. У: Михайло Грушевський (ред.). Науковий збірник за рік 1928 (с. 100–107). Київ: Державне видавництво України].
W. P. (Przybylski, Wacław). (1854). Korrespondencya „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 148.
(Witte, Karol). (1850a). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 272.
(Witte, Karol). (1850b). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 273.
Zagacki, Dymitr. (2012). O dawnych właścicielach Juszkiewicz, Czernichowa, Adachowszczyzny. Pobrano z: https://polesie.org/2036/o-dawnych-wlascicielach-juszkiewicz-czernicho wa-adachowszczyzny/ (dostęp: 5.02.2025).
Zemkevìč Romualʹd. (1918). Uvaga. Varta, 1, c. 22 [Земкевіч Ромуальд. (1918). Увага. Варта, 1, c. 22].
Ziemkiewič, Romuald. (1919). Wasil Ciapiński
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.97-115
Date of publication: 2026-01-30 07:45:56
Date of submission: 2025-06-25 08:28:06
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Mikałaj Chaustowicz

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.