Old Belarusian Concept CNOTA on the Background of Polish Language of the 16th- 17th Centuries

Nadzeya Kakhnovich

Abstract


The article analyses the Old Belarusian concept цнота (‘virtue’) in comparison with the Polish cnota of the  16th century. The aim of the study is to identify the specific features of understanding this value in the Old Belarusian cultural tradition and to determine to what extent it corresponds to the characteristics of the Polish concept. The research is based on the theoretical principles of the Lublin School of Cognitive Ethnolinguistics, particularly the method of cognitive definition. The material includes 147 contexts of the lexeme цнота found in Old Belarusian texts from the 16th – 17th centuries, as well as data from historical dictionaries of the Belarusian language. The results show that цнота was perceived in the Old Belarusian as a divinely inspired moral quality associated with faith, wisdom, humility, and good deeds — an ideal requiring effort and serving as an example to others. The reconstructed value profile is largely typical of medieval Europe and closely resembles the representation of the Polish lexeme cnota in the  texts of the same period. However, the Polish term is characterised by much higher frequency, a greater degree of conceptualisation, and semantic differentiation. Unlike its Polish counterpart, the Old Belarusian цнота almost never expresses the meaning of ‘female sexual purity’, which probably became established later.


Keywords


Old Belarusian language, Polish language, value names, virtue

Full Text:

PDF (Belarusian)

References


Ajdačić, Dejan. (2018). „Kolekcje wartości” i ich profilowanie. W: SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej (s. 109–119). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Bartmiński, Jerzy. (1988). Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa. W: Jerzy Bartmiński (red.), Konotacja (s. 169–183). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy. (1990). Punkt widzenia, perspektywa interpretacyjna, językowy obraz świata. W: Jerzy Bartmiński (red.), Językowy obraz świata (s. 109–127). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy. (2006). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Buczyńska-Garewicz, Hanna. (1981). O pojęciu cnoty: czy cnota jest przeżytkiem? Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, 1 (55), s. 9–30.

Bulyka, Aljaksandr. (1980). Lèksìčnyja zapazyčannì ŭ belaruskaj move XIV–XVIII stst. Minsk: Navuka ì tèhnìka. [Булыка, Аляксандр. (1980). Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Мiнск: Навука і тэхніка.];

Bulyka, Aljaksandr. (2005). Sloŭnik inšamоŭnyh sloŭ. Aktualʹnaja lèksìka. Minsk: Belaruskaja èncyklapèdyja ìmja Petrusja Broŭki [Булыка, Аляксандр. (2005). Слоўнік іншамоўных слоў. Актуальная лексіка. Мiнск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі.], https://verbum.by/sis2005 [dostęp: 25.05.2025].

Chaustowicz, Maryla. (2024). Starobiałoruska Opowieść o Trzech Królach. Acta Albaruthenica, 24, s. 379–387 [Хаўстовіч, Марыля. (2024). Старабеларуская аповесць пра Трох Каралёў. Acta Albaruthenica, 24, c. 379–387].

EKTPXVII–XVIII. (2025). Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Pobrano z: https://korba.edu.pl (dostęp: 03.06.2025).

Gryshkova, Nina. (2014). Leksem, pojęcie, stereotyp, koncept, znaczenie, idea – propozycja regulacji terminologicznych. W: Iwona Bielińska-Gardziel, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura (red.), Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, t. 3: Problemy eksplikowania i profilowania pojęć (s. 21–49). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Grzeszczak, Monika. (2017). Honor w języku polskim. W: Petko Sotirov, Dragan Ajdačić (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 5: Honor (s. 115–148). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

HSBM 20 – Hìstaryčny sloŭnik belaruskaj movy (t. 20). (2000). Mіnsk: Belaruskaja navuka. [Гістарычны слоўнік беларускай мовы (т. 20). (2000). Мінск: Беларуская навука.].

HSBM 36 – Hìstaryčny sloŭnik belaruskaj movy (t. 36). (2014). Minsk: Belaruskaja navuka. [Гістарычны слоўнік беларускай мовы (т. 36). (2014). Мінск: Беларуская навука.].

Korus, Kazimierz. (2017). TIMÉ (godność, honor) w starożytnej kulturze greckiej. W: Petko Sotirov, Dragan Ajdačić (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 5: Honor (s. 27–50). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

LASiS – Bartmiński, Jerzy (red.). (2015–2024). Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, (T. 1: Dom, T. 2: Europa, T. 3: Praca, T. 4: Wolność, T. 5: Honor, T. 7: Demokracja). Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS; Instytut Slawistyki PAN; Fundacja Slawistyczna.

Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława. (2020). Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Nowak, Alicja. (2015). Argument „zmysłowy” w siedemnastowiecznych prawosławnych kazaniach w Rzeczypospolitej. Slavica Wratislaviensia, 156, s. 125–135.

Raszewska-Żurek, Beata. (2011). Kobieca cnota. Próba zrozumienia ewolucji znaczenia cnoty na przestrzeni wieków. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 46, s. 83–102.

Raszewska-Żurek, Beata. (2012). Leksem cnota i leksemy pokrewne w języku polskim w ciągu wieków. Język Polski, 92 (2), s. 113–125.

SEBor – Boryś, Wiesław. (2008). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

SEBr – Brückner, Aleksander. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza.

SESł – Sławski, Franciszek. (1952–1956). Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.

SPsł – Sławski, Franciszek (red.). (1976). Słownik prasłowiański, t. 2. Wrocław: Ossolineum.

SPXVI – Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 3: C–Ch. (1968). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

SStp – Słownik staropolski, t. 1 (red. S. Urbańczyk). (1953). Wrocław: Ossolineum, Wydawnictwo PAN.

SSSL – Bartmiński, Jerzy (red.). (1996). Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

TSBLM – Kapyloŭ, Ì. L. (rèd.). (2002). Tlumаčalʹny sloŭnik belaruskaj lìtaraturnaj movy. Minsk: Belaruskaja Èncyklapèdyja ìmja Petrusja Brоŭkі. [Капылоў, І. Л. (red.). (2002). Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі.], https://verbum.by/tsblm [dostęp: 25.05.2025].

TSBM – Tlumаčalʹny sloŭnik belaruskaj movy, t. 1–5, (1977–1984). Mіnsk: Belaruskaja Èncyklapèdyja ìmja Petrusja Brоŭkі. [Тлумачальны слоўнік беларускай мовы, t. 1–5, (1977–1984). Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]. Pobrano z: https://verbum.by/tsbm (dostęp: 25.05.2025).




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.227-245
Date of publication: 2026-01-30 07:46:31
Date of submission: 2025-06-05 09:22:51


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Belarusian) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.