Res Historica
type: channel
description: Jest to czasopismo naukowe założone w 1997 r. Jest organem naukowym Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Początkowo ukazywało się jako zeszyty monotematyczne. Od tomu 21 (2005) ma charakter półrocznika. Czasopismo zawiera materiały o problematyce ogólnohistorycznej (wg. Thomson Reuters: Classics, History, Medieval & Renaissance Studies). Na jego łamach publikowane są artykuły naukowe, materiały, recenzje oraz wszelkie noty związane z życiem naukowym środowiska historycznego. Periodyk jest skierowany do szerokiego kręgu odbiorców zawodowo i amatorsko parających się badaniem przeszłości. Czasopismo nie pobiera żadnych opłat od autorów za publikację artykułów. Punkty MEiN: 100 ISSN: 2082-6060 e-ISSN: 2449-8467 Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 20%
publisher: www.wydawnictwo.umcs.lublin.pl
language: pl-PL
publication name: Res Historica
issn: 2082-6060
copyright: Pełny tekst licencji tutaj.
items: Strony tytułowe i spis treści
items: Starożytni greccy chłopi: mit i rzeczywistość z perspektywy płci
items: Realizm i idealizacja w przedstawieniu chłopów w Georgikach Wergiliusza
items: Rzeczywistość społeczna i zadania rzymskiego rolnika. Rolnictwo jako ramy moralności
items: Chłopi i potwory w Galii w III wieku. Nowe spojrzenie na kolumny Jowisza
items: Społeczność chłopska na ziemiach Zakonu Grobu Bożego w Miechowie w XII–XVIII w. – uwagi wstępne
items: Chłopi w dziełach Jana Długosza
items: Sytuacja dzieci z unieważnionych związków małżeńskich w społecznościach chłopskich późnośredniowiecznej Polski – regulacje prawne a rzeczywistość
items: Portrety chłopskie. Wiejskie autoportrety na ziemiach niemieckich od średniowiecza
items: „Sławetni panowie wójtowie” ekonomii szawelskiej w XVII w. – elita kulturalna chłopów i mieszczan?
items: Rodzina i społeczność. Rodzicielstwo chrzestne na wsi czeskiej w XVII i XVIII w.
items: Życie seksualne półdzikich. Seksualność polskich chłopów w oczach zewnętrznych obserwatorów
items: Wzór wójta wsi w południowej Polsce do końca XVIII w. w świetle przysiąg urzędowych
items: Wizerunek chłopów w spisach poddanych: południowe Czechy w XVIII i XIX w.
items: Transhumancyjne pasterstwo wołoskie w Dalmacji i jego wpływ na środowisko naturalne na początku XIX w. w oczach Francuzów
items: Ludność wiejska i narodziny małej inteligencji na ziemiach czeskich na początku XIX w. (na przykładzie diecezji budziejowskiej)
items: „Tu powstał bohater Szela”. Wybrane zagadnienia z XIX-wiecznego dyskursu naukowego dotyczącego Głuchoniemców
items: Przestrzenie chłopskie. Zmieniające się postrzeganie przestrzeni w XIX–XX w. na Wę-grzech
items: Rola empatii w kształtowaniu postaw społecznych – wybrane obrazy chłopów w XIX-wiecznej literaturze rosyjskiej
items: Opieka dożywotnia w rodzinach chłopskich w ostatnim okresie przed uwłaszczeniem w Królestwie Polskim na podstawie aktów notarialnych
items: Powinności pańszczyźniane chłopów we wschodniej części Południowego Podlasia w XIX w.
items: Postawy chłopów wobec edukacji w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w.
items: Oczami proboszcza. Obraz społeczności chłopskich na Lubelszczyźnie i Podlasiu w świetle pamiętników ks. Karola Dębińskiego z lat 1867–1915
items: Z dziejów społeczności chłopskich na ziemiach polskich pod zaborami w świetle amerykańskiej prasy z przełomu XIX i XX w.
items: Folwark i los. Szkic o twórczości wiejskiej Adolfa Dygasińskiego
items: Od pługa do pióra: postrzeganie pisarzy pochodzenia chłopskiego w Ukrainie Naddnieprzańskiej na przełomie XIX i XX w.
items: Obraz wsi i życia jej mieszkańców na przykładzie wybranej prasy lubelskiej w połowie lat trzydziestych XX w.
items: Wiec jako ważny element życia społeczności wiejskiej w okresie międzywojennym na podstawie działalności posła Jana Pieniążka
items: Francuskie chłopki na froncie domowym: literacki obraz wojennej codzienności w powieści Les Gardiennes Ernesta Pérochona
items: Protokoły konferencji sołtysów jako źródło do badań roli i znaczenia urzędów gmin wiejskich w niemieckiej polityce Zagłady w dystrykcie lubelskim (1939–1944) – ujęcie mikrohistoryczne
items: Chłopi i polska wieś w propagandzie niemieckiej na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Kreacja a rzeczywistość
items: Wartości elity chłopskiej antykomunistycznego podziemia (w świetle zachowanych zapisek memuarystycznych Zdzisława Brońskiego „Uskoka” i Edmunda Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”)
items: Topos utopijności w plakatach poświęconych wsi w Europie Środkowo-Wschodniej w latach pięćdziesiątych XX w.
items: Gnojowica na czerwonym dywanie. Wizerunek chłopów w filmach Bernardo Bertolucciego 1900 i Ermanno Olmiego Drzewo na saboty
items: Historia ludowa jako argument i zwrot dyskursywny
items: Nowa historia ludowa w przestrzeni muzealnej

Strony tytułowe i spis treści
type: item
creator: Agnieszka Muchowska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Muchowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 1
ending page: 8
doi: 10.17951/rh.2025.60.1-8

Starożytni greccy chłopi: mit i rzeczywistość z perspektywy płci
type: item
description: W niniejszym artykule omówię idylliczne wyobrażenia o chłopstwie w starożytnej Grecji. Na podstawie poematów Homera i dzieła Hezjoda można stwierdzić, że starożytni Grecy uważali posiadanie ziemi za najbardziej honorowy sposób posiadania majątku. Ta symboliczna koncepcja była obecna w umysłach Greków i stanowiła część edukacji dzieci. Posiadanie ziemi było podstawą udziału w życiu politycznym i rekrutacji żołnierzy w czasach historycznych. Pracownicy fizyczni, nawet wyspecjalizowani, kupcy i handlarze dalekosiężni byli uważani za gorszych od właścicieli ziemskich. Wierzono, że ci, którzy mają ziemię do stracenia, będą lepiej bronić kraju. Jednak starożytni Grecy byli również społeczeństwem patriarchalnym. W ich systemie tylko mężczyźni mogli posiadać ziemię, dziedziczyć ją jako pierworodni synowie i stać się pełnoprawnymi dorosłymi. Kobiety były zależne, wiecznie niepełnoletnie, od których oczekiwano, że wyjdą za mąż w wieku nastoletnim i urodzą jak najwięcej dzieci. Ten idealny podział ról płciowych nie odpowiadał rzeczywistości, ale był wykorzystywany do wyjaśnienia problemów politycznych Grecji w całej jej historii. Wykorzystam wydarzenia historyczne, takie jak archaiczny proces kolonizacji lub kryzys spartański w IV w. p.n.e., aby przeanalizować, w jaki sposób starożytne źródła obwiniały kobiety za problemy polityczne lub całkowicie je pomijały.
creator: Elena Duce Pastor
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Elena Duce Pastor http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 9
ending page: 39
doi: 10.17951/rh.2025.60.9-39

Realizm i idealizacja w przedstawieniu chłopów w Georgikach Wergiliusza
type: item
description: Powszechnie uważa się, że Wergiliusz w Georgikach przedstawia realistyczny obraz pracy na polu i życia na wsi, wraz z jego trudnościami i wyzwaniami; jest to prawda tylko w pewnym stopniu. W rzeczywistości autor wyjaśnia pochodzenie i konieczność pracy, co w znacznym stopniu stanowi teodyceę, ponieważ koniec Złotego Wieku wywodzi się z decyzji Jowisza, mającej na celu skłonienie ludzi do rozwijania swoich umiejętności oraz odkrywania sztuki i technik: praca jest zatem uzasadniona jako środek do odzyskania godności ludzkiej, która została obniżona przez lenistwo i bezczynność. Poza tym życie chłopów jest wychwalane jako błogosławiony stan, ponieważ jest dalekie od wojny i przemocy: jest ono przedstawiane jako ostatnia twierdza Sprawiedliwości (uosabianej przez bóstwo), która opuściła świat ludzi. W ten sposób realizm ustępuje miejsca idealizacji chłopów, której celem moralnym jest wyniesienie ich do rangi wzorca cennych wartości, których od dawna brakowało społeczeństwu rzymskiemu: słuszności i pokoju.
creator: Giampiero Scafoglio
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Giampiero Scafoglio http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 41
ending page: 60
doi: 10.17951/rh.2025.60.41-60

Rzeczywistość społeczna i zadania rzymskiego rolnika. Rolnictwo jako ramy moralności
type: item
description: Działalność rolnicza definiowała matrycę kulturową Rzymu i odegrała kluczową rolę w budowaniu imperium. Świadomi tego faktu rzymscy patrycjusze kojarzyli świat wiejski z wartościami samej republiki, promując wizerunek rolników jako idealnych obywateli w oparciu o symbolikę pracy rolniczej. Niniejszy artykuł ma na celu opisanie i analizę symbolicznego języka moralności poprzez wizerunek rolnika w literaturze łacińskiej, wykorzystując jako punkt odniesienia rzeczywiste wymiary opisywanych czynności. Zajmiemy się praktycznymi aspektami rolnictwa i ocenimy, jak funkcjonują one w tworzeniu abstrakcyjnej symboliki. Nasze podejście badawcze łączy semiotykę i wiedzę o starożytnych czynnościach rolniczych w celu rozszyfrowania i opisania konstrukcji symbolicznych. Poprzez zastosowanie zasad semiotyki i identyfikację „znaków znaczenia” zamierzamy przedstawić źródła tych symboli przed ich wykorzystaniem przez rzymską propagandę w literaturze łacińskiej. Ponadto staramy się zbadać i zrozumieć, w jaki sposób „symbole moralności” były rozpoznawane w rzymskiej kulturze popularnej.
creator: Nelson Henrique da Silva Ferreira
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Nelson Henrique da Silva Ferreira http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 61
ending page: 92
doi: 10.17951/rh.2025.60.61-92

Chłopi i potwory w Galii w III wieku. Nowe spojrzenie na kolumny Jowisza
type: item
description: W panegiryku poświęconym cesarzowi Maksymianowi, wygłoszonym 21 kwietnia 289 r., galijsko-rzymski retoryk Mamertinus dokonuje znaczącej analogii między gigantami pokonanymi przez Jowisza i Herkulesa a Bagaudami, zbuntowanymi chłopami z Galii, pokonanymi przez cesarskie armie dowodzone przez Maksymiana Herkulesa. Chociaż Mamertinus należał do zamożnej i wykształconej elity miejskiej, która zazwyczaj traktowała chłopów z obojętnością lub pogardą, prawdopodobne jest, że zainspirował go nie tylko mit, ale także konkretne zabytki charakterystyczne dla Galii – mianowicie kolumny Jowisza. Kolumny te, z charakterystyczną ikonografią jeźdźca depczącego anguipedę, prawdopodobnie wywodzą się z lokalnych motywów religijnych popularnych wśród mało zromanizowanych mieszkańców wsi. Pomimo zdecydowanie negatywnego obrazu Bagaudów przedstawionego przez Mamertinusa, jego opis sugeruje interakcję między tradycjami wiejskimi a praktykami literackimi zromanizowanej elity miejskiej, co wskazuje na głębszą wymianę kulturową, niż zazwyczaj ujawniają źródła.
creator: Carlo Ferrari
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Carlo Ferrari http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 93
ending page: 118
doi: 10.17951/rh.2025.60.93-118

Społeczność chłopska na ziemiach Zakonu Grobu Bożego w Miechowie w XII–XVIII w. – uwagi wstępne
type: item
description: Celem artykułu jest analiza położenia ludności chłopskiej w dobrach zakonu bożogrobców do upadku państwa polskiego w 1795 r. Rozwój zakonu i jego terytorium był możliwy dzięki licznym nadaniom, lokacji wsi na prawie niemieckim oraz zakupowi wsi wokół Miechowa dzięki czemu do XVI w. został ukształtowany klucz miechowski składający się z dwudziestu sześciu miejscowości. Na jego obszarze dominowała ludność chłopska podzielona na kategorie od kmieci po komorników, posiadająca różny status społeczny i majątkowy. Chłopi jako poddani zakonu i dzierżawiący grunty pana feudalnego byli zobowiązani do płacenia czynszów w postaci produktów naturalnych, wiktuałów oraz pieniędzy, a od końca XIV w. zaczęto wprowadzać pańszczyznę, która się tu rozwijała. Część chłopstwa nieumiejąca się odnaleźć w realiach pracy odrobkowej zbiegała z dóbr klasztornych lub starała się przedostać do innych stanów społecznych (łącznie ze stanem szlacheckim) poprzez awanse lub koligacje małżeńskie. Nupturienci najczęściej pochodzili z terenu klucza ziemskiego bożogrobców, ale zdarzały się przypadki małżeństw z osobami spoza tego obszaru.
creator: Sebastian Jan Filus
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Sebastian Jan Filus http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 119
ending page: 149
doi: 10.17951/rh.2025.60.119-149

Chłopi w dziełach Jana Długosza
type: item
description: Przedmiotem analizy są Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis i żywoty świętych Stanisława i Kingi. Chciałbym przedstawić w syntetycznej formie wszystkie informacje, jakie Długosz zamieścił o chłopach na kartach swoich dzieł. Ukażę terminologię, jaką się posługuje w stosunku do „chłopów”, konteksty zdarzeniowe, w jakich się oni pojawiają, najbardziej ważkie informacje szczegółowe. Postawię pytanie, czy z badań tych wyłoni się „obraz” chłopów oraz o jego osobisty stosunek do nich. Artykuł składa się z następujących części: 1. Określenia wobec chłopów i wsi, 2. Wieś – elementy krajobrazu naturalnego i kulturowego, 3. Społeczność wiejska, 4. Dom, rodzina, gospodarstwo, 5. Ucisk i niewola, nieszczęście i bieda, 6. Monarcha wobec chłopów, 7. Stosunek chłopów do wiary i Kościoła, 8. Chłopi wobec mieszczan, 9. Udział chłopów w wojnach, Podsumowanie
creator: Jerzy Wiktor Rajman
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Jerzy Wiktor Rajman http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 151
ending page: 243
doi: 10.17951/rh.2025.60.151-243

Sytuacja dzieci z unieważnionych związków małżeńskich w społecznościach chłopskich późnośredniowiecznej Polski – regulacje prawne a rzeczywistość
type: item
description: W artykule została zaprezentowana skomplikowana sytuacja dzieci chłopskich, która była konsekwencją urodzenia się ich w rodzinach, które do momentu udowodnienia w przewodzie sądowym przeszkód małżeńskich były uważane przez Kościół i społeczeństwo za legalne. Unieważnienie związku i w konsekwencji rozpad rodziny powodował całkowitą zmianę w ich dotychczasowej sytuacji życiowej. Podjęto ostrożną próbę oszacowania, jak dużej liczby rodzin i urodzonego w nich potomstwa mógł dotyczyć ten problem. W dalszej części przedstawiono następstwa prawne anulowania związku dla zrodzonego w nim potomstwa. Szczególnej uwadze poddano problem legalności tych dzieci oraz kwestię opieki nad nimi. W tym względzie przedstawiono różnorodność praktyk stosowanych przez sądy kościelne i podjęto próbę odpowiedzieć na pytanie o motywy, którymi kierowali się sędziowie wydając wyroki. Zwrócono także uwagę, że omawiany problem generował także pewne konsekwencje społeczne i stanowił sytuację nietypową w ówczesnych strukturach rodzinnych.
creator: Małgorzata Kołacz-Chmiel
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Małgorzata Kołacz-Chmiel http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 245
ending page: 264
doi: 10.17951/rh.2025.60.245-264

Portrety chłopskie. Wiejskie autoportrety na ziemiach niemieckich od średniowiecza
type: item
description: Artykuł analizuje sposób, w jaki społeczności chłopskie na ziemiach niemieckich przedstawiały siebie od średniowiecza. Skupia się na dwóch dobrze udokumentowanych kontekstach zbiorowych wypowiedzi: z jednej strony na kluczowych ideałach politycznych w dokumentach wsi cesarskich (tj. społeczności wiejskich bez pośredniczącego władcy terytorialnego), a z drugiej strony na wspólnych znaczeniach kulturowych wynikających z wielu pism oraz przedmiotów zdeponowanych w wieżach znanych budynków. Analiza statutów, ksiąg prawnych i dowodów wizualnych sugeruje, że autonomia, sprawczość i odpowiedzialność były trzema zasadami, które wioski cesarskie ceniły sobie najbardziej, podczas gdy (boska) ochrona, adekwatne portretowanie (społeczności użytkowników w określonych momentach czasu) i projekcja (przekazów, a także zwyczajów dla potomności) wydają się być istotnymi cechami depozytów w wieżach. Podsumowując, te dotychczas pomijane źródła zawierają ważne wskazówki, które pozwalają nam lepiej zrozumieć wartości i priorytety chłopów.
creator: Beat Kümin
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Beat Kümin http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 265
ending page: 283
doi: 10.17951/rh.2025.60.265-283

„Sławetni panowie wójtowie” ekonomii szawelskiej w XVII w. – elita kulturalna chłopów i mieszczan?
type: item
description: Większość wójtów stanowili ludzie zamożni, którzy wywodzili się jednak ze środowiska chłopskiego lub miejskiego. Czasem mieli także szlacheckie pochodzenie (wójt janiszski Renald K. Łukowski, wójt Szylan i Ramulan Gregorz Juchniewicz itp.). Za swoją służbę otrzymywali włókę ziemi zwolnionej od podatków. Wójtowie należeli zatem do elity społeczno-gospodarczej wsi i miast. Więzi pokrewieństwa, przyjaźń i sąsiedztwo umożliwiały utrzymanie urzędu „wójta wołosnego” lub miejskiego przez długi czas (nawet przez kilka pokoleń). Ścisłe stosunki z administracją ESz pozwalały wpływać nie tylko na chłopów, ale także na niektóre decyzje administracji. Wójtowie i ławnicy byli pośrednikami między wsią a dworem. Obowiązki wójta według ustawy z 1649 r. (powtórzone prawie w tym samym brzmieniu w 1657 r.) były następujące: zapewnienie, aby poddani żyli w św. wierze katolickiej i pobożności, ochrona posiadłości i majątków królewskich, przekazywanie pustych włok na własność chłopom, którzy mieli płacić czynsz, pilnowanie pustych włok. Wójtowie musieli też brać udział w sądach we dworze. Źródła podają jednak, że wpływ wójtów był uwarunkowany jeszcze jednym czynnikiem – ich wykształceniem lub umiejętnością czytania i pisania. Zjawisko to obserwuje się od I połowy do końca XVII w. (mogli pisać nawet cyrylicą, chociaż zwykle pisali alfabetem łacińskim). Wójtowie trwale podpisywali się „własną ręką” na różnych dokumentach, rejestrach podatkowych itp. Można przypuszczać, że umiejętność czytania i pisania wójtów pozwoliła im brać czynny udział w sprawach sądowych (był to ich obowiązek zgodnie z ustawą dworską), pobierać i ustalać podatki, reprezentować interesy poddanych ESz w sporach i konfliktach z administracją, z dzierżawcami ekonomii, a nawet z królem, w sądach wyższych (np. Trybunał Skarbowy WKL), a także do spisywania suplik.
creator: Rita Regina Trimonienė
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Rita Regina Trimonienė http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 285
ending page: 307
doi: 10.17951/rh.2025.60.285-307

Rodzina i społeczność. Rodzicielstwo chrzestne na wsi czeskiej w XVII i XVIII w.
type: item
description: W artykule wykorzystano analizę mikropoziomową rodzicielstwa chrzestnego jako narzędzie do badania struktury społecznej i sieci osobistych w środowisku wiejskim w Czechach. Rytualne pokrewieństwo powstałe między dzieckiem a jego rodzicami chrzestnymi podczas chrztu miało istotną wartość symboliczną. Reprezentowało ono więzi społeczne, sieci i hierarchie na wsi oraz odzwierciedlało tradycje i indywidualne aspiracje członków społeczności. Badania koncentrują się na domenie Červená Řečice (Południowe Czechy) od początku XVII w., kiedy to pojawił się pierwszy parafialny rejestr chrztów, do przełomu XVIII w. W tym okresie czeskie społeczeństwo wiejskie przeszło wiele zmian: od wzmocnienia podporządkowania i rekatolizacji po wojnie trzydziestoletniej do narodzin swobód obywatelskich. Artykuł koncentruje się na modelu rodzicielstwa chrzestnego jako wskaźniku egzekwowania oficjalnych zasad kościelnych oraz osobowości stałych rodziców chrzestnych, tj. ogólnie popularnych mężczyzn i kobiet najczęściej zapraszanych do udziału w rytuałach chrztu.
creator: Markéta Skořepová
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Markéta Skořepová http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 309
ending page: 329
doi: 10.17951/rh.2025.60.309-329

Życie seksualne półdzikich. Seksualność polskich chłopów w oczach zewnętrznych obserwatorów
type: item
description: Osobliwość seksualności chłopskiej na ziemiach polskich opisywano co najmniej od początku czasów nowożytnych. Początkowo wzbudzała ona zainteresowanie duchowieństwa, które było odpowiedzialne za wpajanie wiernym zasad chrześcijańskich, w tym etyki seksualnej. Inni wnikliwi obserwatorzy, tacy jak szlacheccy poeci (najlepszym przykładem jest Wacław Potocki), również zapisywali swoje spostrzeżenia. Od czasów oświecenia seksualność chłopów stała się przedmiotem zainteresowania reformatorów i przedstawicieli państwa, a wkrótce potem przedmiotem refleksji folklorystów i etnografów, aż do upadku ‘tradycyjnej’ kultury wiejskiej w połowie XX w. Te kilka stuleci obserwacji, opisów i analiz doprowadziło do powstania szeregu typowych modeli wyjaśniających, w których centralną rolę odgrywała zazwyczaj koncepcja natury. Praktycznie wszyscy zewnętrzni obserwatorzy przypisywali specyfikę seksualności chłopskiej ich bliższemu związkowi z naturą, ale różnie oceniali tę bliskość. Co więcej, zarówno ich ocena, jak i to, co byli skłonni lub zdolni zaobserwować, zależało głównie od ich poglądów, postrzegania ludności wiejskiej oraz ich własnej seksualności i przekonań na temat tej sfery życia ludzkiego w ogóle.
creator: Tomasz Wiślicz
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Wiślicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 331
ending page: 346
doi: 10.17951/rh.2025.60.331-346

Wzór wójta wsi w południowej Polsce do końca XVIII w. w świetle przysiąg urzędowych
type: item
description: Badania nad wzorcami osobowymi w polskiej historiografii mają długą tradycję, jednak dotychczas zazwyczaj skupiano się na przedstawicielach elit oraz wyższych warstw społecznych: monarchach, królowych, biskupach, rycerzach czy szlachcicach. Autor niniejszego opracowania postawił sobie za cel zidentyfikowanie modelu idealnego wiejskiego wójta na terenach południowej Polski do końca XVIII w., a za podstawę źródłową przyjął treści przysiąg urzędniczych. Dobór źródła wynikał z performatywnego charakteru przysięgi – zawsze więc zawierał wzorzec zachowań instytucjonalnych. Punktem wyjścia rozważań jest rozprzestrzenianie się na wsi roty wójtów miejskich w polskim tłumaczeniu Bartłomieja Groickiego oraz jej ewolucja w kierunku zaspokojenia oczekiwań sąsiadów z gromady, ale przede wszystkim zwierzchności dworskiej. Wybrany spośród kmieci wójt lawirował między dworem i chałupą – to sąsiedzi przedstawiali zwierzchności dworskiej kandydatów na wójta, jednak ostateczna decyzja zawsze należała do właściciela ziemskiego. Wójt jako najważniejszy funkcjonariusz społeczności wiejskiej i zwierzchnik wiejskiego sądu zobowiązywał się do sprawiedliwego rozstrzygania sporów, lojalności wobec właściciela wsi, utrzymania porządku oraz rzetelnego pobierania podatków. Roty przysiąg potwierdzają też rosnącą w epoce zależność administracji wiejskiej od zwierzchności dworskiej. Wyniki badań wnoszą nowe spojrzenie na instytucjonalny wzorzec działania wójta jako kluczowego elementu administracji wiejskiej.
creator: Piotr Dawid Kołpak
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Dawid Kołpak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 347
ending page: 366
doi: 10.17951/rh.2025.60.347-366

Wizerunek chłopów w spisach poddanych: południowe Czechy w XVIII i XIX w.
type: item
description: Listy poddanych stanowią unikalne źródło archiwalne Czech, które pierwotnie zostało stworzone przez administrację majątku ziemskiego w celu skutecznej rejestracji sierot, a od początku XVIII w. wszystkich poddanych. Listy te były aktualizowane co roku i rejestrowano w nich nawet małe dzieci poniżej pierwszego roku życia. W majątkach, w których prowadzono te listy, były one zazwyczaj sporządzane przez urzędników dworskich aż do zniesienia pańszczyzny w Czechach w 1848 r. Listy poddanych miały na celu rejestrowanie wszystkich osób posiadających stałe miejsce zamieszkania w każdej wsi. Lista dla każdej wsi była uporządkowana zgodnie ze strukturą społeczną, od najwyższej do najniższej warstwy społecznej. Pierwsza sekcja była zarezerwowana dla pełnoprawnych chłopów, a następnie dla drobnych właścicieli ziemskich, chłopów i więźniów. W ostatniej sekcji odnotowywano wdowy i sieroty. Głównym celem niniejszego artykułu jest przedstawienie list poddanych jako istotnego i bogatego w informacje źródła archiwalnego, które dostarcza niezbędnych informacji do badań historycznych i genealogicznych. Autorzy starają się pokazać, w jaki sposób listy poddanych mogą być wykorzystane do badania takich zjawisk, jak mobilność i migracja chłopów, służba wojskowa, służba domowa, struktura społeczna wsi oraz praktyki rzemieślnicze.
creator: Josef Grulich
creator: Václav Černý
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Václav Černý, Josef Grulich http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 367
ending page: 394
doi: 10.17951/rh.2025.60.367-394

Transhumancyjne pasterstwo wołoskie w Dalmacji i jego wpływ na środowisko naturalne na początku XIX w. w oczach Francuzów
type: item
description: Niniejszy artykuł ma na celu pokazanie, w jaki sposób tradycyjna gospodarka pasterska praktykowana przez znaczną część społeczeństwa Dalmacji była postrzegana przez francuską administrację w Dalmacji, która stała się częścią napoleońskiego Królestwa Włoch w 1806 r. i Prowincji Iliryjskich w 1809 r. Analiza opiera się on na dokumentach francuskich Archiwów Narodowych i francuskiego Ministerstwa Obrony, które powstały na użytek napoleońskich władz cywilnych i wojskowych. Artykuł skupia się przede wszystkim na kwestii postrzegania wpływu tradycyjnego pasterstwa wołoskiego na środowisko naturalne. Badanie pokazuje, że nawet jeśli Morlacy wydawali się być ostatnimi, którzy mogli być kojarzeni z praktykami szkodliwymi dla środowiska, to właśnie taki problem sygnalizowali francuscy administratorzy Dalmacji. Morlacy mieli głodować z powodu jałowości gleby, która opustoszała z powodu ich własnych działań (wypalanie trawy, wyrywanie korzeni, nadmierne wycinanie lasów) i nie byli w stanie zrozumieć, że są odpowiedzialni za własną nędzę.
creator: Wojciech Sajkowski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Wojciech Sajkowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 395
ending page: 405
doi: 10.17951/rh.2025.60.395-405

Ludność wiejska i narodziny małej inteligencji na ziemiach czeskich na początku XIX w. (na przykładzie diecezji budziejowskiej)
type: item
description: Edukacja szkolna stała się warunkiem koniecznym dla powstania nowoczesnego społeczeństwa, niezbędnym warunkiem sukcesu emancypacji narodowej oraz drogą do stworzenia nowoczesnej czeskiej elity intelektualnej, której wielu członków również pochodziło ze wsi. Dla synów wiejskich rzemieślników i chłopów przyszła kariera duchownego, nauczyciela lub podrzędnego urzędnika była bezpiecznym sposobem na dołączenie do grona przyszłej elity małych miast lub wsi. Wielu z nich odegrało później istotną rolę w ruchu narodowym. Droga edukacyjna młodzieży wiejskiej jest dobrze udokumentowana w źródłach poszczególnych szkół. Proces ten można zilustrować sytuacją w diecezji budziejowskiej w pierwszej połowie XIX w. Wśród uczniów gimnazjów w Budziejowicach, Písek, Jindřichův Hradec i Klatovy lub Liceum Filozoficznego i Seminarium Biskupiego w Budziejowicach uczniowie pochodzący z rodzin chłopskich stanowili drugą lub trzecią co do wielkości grupę społeczną i w wielu przypadkach można było dostrzec pewnego rodzaju „rodzinną lub wiejską tradycję nauki”.
creator: Miroslav Novotny
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Miroslav Novotny http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 407
ending page: 423
doi: 10.17951/rh.2025.60.407-423

„Tu powstał bohater Szela”. Wybrane zagadnienia z XIX-wiecznego dyskursu naukowego dotyczącego Głuchoniemców
type: item
description: Artykuł stanowi studium przemian, jakim na przestrzeni XIX w., tj. od schyłku epoki oświecenia do 1914 r., podlegała narracja na temat fenomenu tzw. Głuchoniemców w polskiej nauce (głównie etnografii). Autorka poddaje w nim antropologicznej analizie dyskursu fragmenty przekazów autorstwa m.in. Franciszka Siarczyńskiego, Wincentego Pola, Józefa Łepkowskiego, Oskara Kolberga, Józefa Szujskiego i innych badaczy, a także drogi recepcji tychże w publicystyce. Historia Głuchoniemców jako potomków średniowiecznych niemieckich osadników na Pogórzu Karpackim, którzy w XIX w. ulegli całkowitej polonizacji, oraz skonstruowany wokół nich dyskurs akademicki i publiczny, okazują się jednak odzwierciedlać mechanizmy rządzące opisami dziejów i kultury chłopskiej w polskiej etnografii i pokrewnych gałęziach humanistyki, a te z kolei związane są z dążeniami niepodległościowymi.
creator: Marta Zuzanna Raczyńska-Kruk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Marta Zuzanna Raczyńska-Kruk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 425
ending page: 447
doi: 10.17951/rh.2025.60.425-447

Przestrzenie chłopskie. Zmieniające się postrzeganie przestrzeni w XIX–XX w. na Wę-grzech
type: item
description: Kroniki chłopskie z początku XIX w. są dość rzadkie, a zbiór zapisów sporządzonych przez kilka pokoleń jest niemal unikalny na Węgrzech. Zapisy rodziny Gyüker z Külsőbőcs (dzisiejszy Bőcs, komitat Borsod-Abaúj-Zemplén), sporządzane z różną intensywnością przez cztery pokolenia, obejmują okres od 1787 do 1944 r., czyli półtora wieku. Korzystając z tych materiałów źródłowych, próbuję odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób transformacja świata i sposób postrzegania świata rozpoczęły się na wsi, zwłaszcza wśród chłopów. Jak przejawiała się globalizacja? Jak różne pokolenia, w swoich wspomnieniach, a następnie we współczesnych zapisach, postrzegały swoje najbliższe i dalsze otoczenie? Jak postrzegali wydarzenia i zmiany w kraju i na świecie z tej perspektywy? Porównam również zapisy z źródłami chłopskimi, pasterskimi i edukacyjnymi z innych regionów, aby sprawdzić, na ile można uogólnić główne zmiany zaobserwowane w rodzinie Gyöker.
creator: Gábor Koloh
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Gábor Koloh http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 449
ending page: 479
doi: 10.17951/rh.2025.60.449-479

Rola empatii w kształtowaniu postaw społecznych – wybrane obrazy chłopów w XIX-wiecznej literaturze rosyjskiej
type: item
description: Podstawą metodologiczną w niniejszym artykule jest zjawisko empatii. Pojęcie to okazuje się użytecznym narzędziem do badań literaturoznawczych, jak też staje się coraz ważniejszym aspektem w naukach historycznych. Na podstawie analizy tekstów literackich, które są historycznym obrazem myśli i wrażliwości ludzkiej, zostaje zarysowany obraz empatycznych postaw wobec warstwy chłopskiej w XIX-wiecznej Rosji. Literaci ukazują w swoich tekstach stopniową ewolucję wrażliwości wobec chłopów – od wskazania możliwości do empatyzowania z nimi, przez ukazywanie wzorcowych postaw przedstawicieli arystokracji, aż do pełnej identyfikacji z przedstawicielami warstwy włościańskiej. Analiza literacka pozwala dostrzec korelację między rosnącą empatią społeczną i demokratycznymi przemianami w państwie.
creator: Artur Sadecki
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Artur Sadecki http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 481
ending page: 500
doi: 10.17951/rh.2025.60.481-500

Opieka dożywotnia w rodzinach chłopskich w ostatnim okresie przed uwłaszczeniem w Królestwie Polskim na podstawie aktów notarialnych
type: item
description: Artykuł przedstawia analizę umów dożywotniej opieki w rodzinach chłopskich w Królestwie Polskim w ostatnim okresie przed uwłaszczeniem (1857–1862), kiedy to właściciele ziemscy nadal sprawowali władzę nad ludnością chłopską. Przedstawia różne strategie przetrwania osób starszych w społecznościach wiejskich, wskazując wśród nich miejsce dożywotniej opieki. Omawia przepisy prawne, zgodnie z którymi zawierano takie umowy. Analiza objęła umowy dożywotniej opieki zawarte w trzech powiatach Królestwa Polskiego położonych na zachodzie (powiat koniński), w centrum (powiat grójecki) i na południu kraju (powiat stopnicki), co pozwoliło na przedstawienie różnic regionalnych w ramach analizowanej instytucji. Kryterium wyboru poszczególnych powiatów był stopień zaawansowania reform czynszowych zachodzących na ich terenie. Dokonano również wstępnego porównania sytuacji w tym zakresie w tych samych powiatach na przełomie pierwszej i drugiej dekady XIX w. Artykuł opiera się na aktach notarialnych sporządzonych przez kancelarie działające w wyżej wymienionych jednostkach administracyjnych. Zawarte umowy poddano szczegółowej analizie, kładąc nacisk na standard życia, jaki starsi ludzie mogli dzięki nim osiągnąć. Dodatkowo przeanalizowano sposoby podziału majątku i bogactwa posiadanego przez rodziny chłopskie, ponieważ podpisanie umów dożywotniej opieki wiązało się z darowizną nieruchomości wraz z wyceną jej wartości. Analiza dotyczy przede wszystkim rodzin chłopskich posiadających gospodarstwa czynszowe, ponieważ to głównie one sporządzały takie dokumenty w kancelariach notarialnych.
creator: Tomasz Władysław Opaliński
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Władysław Opaliński http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 501
ending page: 550
doi: 10.17951/rh.2025.60.501-550

Powinności pańszczyźniane chłopów we wschodniej części Południowego Podlasia w XIX w.
type: item
description: Na Południowym Podlasiu do początku lat sześćdziesiątych XIX w. zdecydowanie dominował system gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Jedynie nieliczne wsie były oczynszowane. Miejscowi właściciele ziemscy w większości nie byli zainteresowani inwestowaniem w nowe technologie, a poprawę swojego dobrobytu wiązali z wykorzystywaniem przymusowej pracy chłopów. W związku z tym, ci byli obciążeni licznymi powinnościami. Podstawową z nich była stała pańszczyzna tygodniowa, która była znacznie zróżnicowana pod względem wymiaru, nie zawsze skorelowanego z areałem użytkowanej przez chłopów ziemi. Dodatkowo w okresach nasilenia prac polowych, przede wszystkim żniw, chłopów obowiązywały dni pańszczyzny dodatkowej. Ich odpracowywanie powodowało brak czasu chłopów na zajmowanie się swoimi uprawami w odpowiednim do tego okresie. Dzień roboczy z reguły regulowały wschody i zachody słońca, chociaż w części majątków pozwalano chłopom stawać do pracy między godzinami 5 a 7 rano. Praca pańszczyźniana była nisko wyceniana. Chłopi rzadko okazywali otwarty sprzeciw wobec wykonywania tych powinności. Procesy sądowe kończyły się bowiem ich przegranymi. W tej sytuacji unikali oni sumiennego wykonywania nałożonych na nich obowiązków, do czego z kolei starali się zmusić ich zapisami prawnymi, nagrodami i karami właściciele ziemscy. Ci ostatni byli zainteresowani trwaniem istniejącego systemu, a oczynszowanie chłopów traktowali jako działanie szkodliwe dla swoich interesów.
creator: Dariusz Tarasiuk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Dariusz Tarasiuk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 551
ending page: 568
doi: 10.17951/rh.2025.60.551-568

Postawy chłopów wobec edukacji w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w.
type: item
description: Zdobywanie wykształcenia na poziomie elementarnym przez chłopów w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX i na początku XX w. uwarunkowane było przez wiele czynników. Do najważniejszych z nich należała polityka państwa rosyjskiego wobec oświaty, które traktowało szkołę jako narzędzie do wpajanie lojalności wobec państwa. Z drugiej strony szkoła nie zawsze była postrzegana przez samych chłopów, jako instytucja niezbędna. Spowodowano to było m.in.: brakiem zrozumienia dla potrzeb edukacyjnych, biedą, czy rusyfikacyjnym charakterem oświaty. Przedstawiciele ludności wiejskiej, nabywali umiejętności czytania i pisania nie tylko w szkołach, ale bardzo często dzięki edukacji pozaszkolnej w tym działalności tajnego nauczania. Stopniowo wśród ludności wiejskiej zaczęła wzrastać świadomość korzyści płynących z edukacji. Wpływ na to miało prowadzenie nielegalnego nauczania oraz działalność polskich organizacji i działaczy społecznych stawiających sobie za cel podniesienie poziomu oświaty na wsi.
creator: Dariusz Szewczuk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Dariusz Szewczuk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 569
ending page: 591
doi: 10.17951/rh.2025.60.569-591

Oczami proboszcza. Obraz społeczności chłopskich na Lubelszczyźnie i Podlasiu w świetle pamiętników ks. Karola Dębińskiego z lat 1867–1915
type: item
description: Ks. Karol Dębiński, duchowny diecezji lubelskiej, a potem podlaskiej, był zasłużonym członkiem lokalnego duchowieństwa przełomu XIX i XX w. Cechowały go wysokie walory intelektualne i duchowe. Był bliskim współpracownikiem biskupa, członkiem kapituły, rządcą lubelskiej katedry. Posiadał dobrą znajomość realiów życia kościelno-społecznego w kraju i za granicą. Był autorem obszernych pamiętników, na kartach których przedstawił między innymi obraz społeczności wiejskiej czterech parafii, gdzie pracował jako proboszcz: Serniki, Włostowice, Janów Podlaski, Biskupice. Ten wyjątkowy rodzaj materiału źródłowego, mający walor osobistej obserwacji i oceny pozwala na ukazanie istotnych z punktu widzenia autora obszarów życia wiejskiego. Wbrew temu, czego można by się spodziewać brak w nim istotniejszych opisów praktyk religijnych i obrzędowości ludowej. Ukazany została natomiast i poddany ocenie poziom oświaty i moralności w poszczególnych parafiach, a także warunki życia i gospodarowania chłopów na wsi. Autor przedstawił także zróżnicowany rodzaj relacji parafian do proboszcza.
creator: Jarosław Roman Marczewski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Jarosław Roman Marczewski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 593
ending page: 612
doi: 10.17951/rh.2025.60.593-612

Z dziejów społeczności chłopskich na ziemiach polskich pod zaborami w świetle amerykańskiej prasy z przełomu XIX i XX w.
type: item
description: Amerykańska prasa na przełomie XIX i XX w. szeroko rozpisywała się na temat sytuacji polskich chłopów pod zaborami. Na łamach artykułów prasowych dziennikarze opisywali prawno-ekonomiczne położenie chłopów na terenie trzech zaborów, zwracając przy tym uwagę na charakterystyczne cechy chłopskiego poddaństwa oraz stosunek polskich ziemian w odniesieniu do włościan. Wiele miejsca poświęcono również wydarzeniom niosącym za sobą generalną zmianę w zakresie statusu ludności chłopskiej. Kolejne amerykańskie tytuły prasowe przedstawiały oraz oceniały proces uwłaszczenia, przeprowadzany na odmiennych zasadach przez każde z państw zaborczych. Przedmiotem zainteresowania prasy były również przykłady chłopskich buntów przeciwko rodzimej szlachcie, władzom zaborczym, a także samym procesom rusyfikacji i germanizacji. Z największą dozą szczegółowości opisywano natomiast przełomowe wydarzenia z początku XX w., w rodzaju rewolucji 1905 r. oraz I wojny światowej. Wskazywano również na szczególną rolę tych wydarzeń dla zmiany prawno-ekonomicznego położenia ludności chłopskiej oraz stopniowego kształtowania się świadomości narodowej wśród polskich włościan. Analiza problemów opisywanych na łamach prasy z przełomu stuleci pozwoliła na przedstawienie charakterystyki społeczeństwa amerykańskiego z tego okresu, jako zainteresowanego losem społecznie uciskanej warstwy chłopskiej, a nawet wyrażającego współczucie wobec jej przedstawicieli.
creator: Mateusz Jeleń
creator: Martyna Agnieszka Woźny
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Mateusz Jeleń, Martyna Agnieszka Woźny http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 613
ending page: 651
doi: 10.17951/rh.2025.60.613-651

Folwark i los. Szkic o twórczości wiejskiej Adolfa Dygasińskiego
type: item
description: Artykuł ten jest próbą interpretacji wybranych tekstów Adolfa Dygasińskiego, ukazujących obraz życia na folwarku w drugiej połowie XIX w. z perspektywy robotników rolnych. W ujęciu Dygasińskiego folwark jawi się jako wynaturzona i zdehumanizowana przestrzeń społeczna, nacechowana wszechobecną przemocą. Panujące tam skrajnie trudne warunki demontują międzyludzkie więzi, skłaniając bohaterów do obsadzania w roli kozłów ofiarnych różnych przedstawicieli własnej wspólnoty. Autorka artykułu analizuje ten społeczny fenomen w postaci przedstawionej nam przez pisarza i podejmuje próbę wytłumaczenia zarówno jego przebiegu, jak i czynników, które go wywołują.
creator: Karolina Anna Chyła
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Karolina Anna Chyła http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 653
ending page: 673
doi: 10.17951/rh.2025.60.653-673

Od pługa do pióra: postrzeganie pisarzy pochodzenia chłopskiego w Ukrainie Naddnieprzańskiej na przełomie XIX i XX w.
type: item
description: Na przełomie XIX i XX w. wyzwaniem społecznym stało się zjawisko praktyk pisarskich szerokiego kręgu ukraińskojęzycznych znamienitych i mało znanych autorów pochodzenia chłopskiego z Ukrainy Naddnieprzańskiej. Niezależnie od poziomu wykształcenia, oczytania i kompetencji zawodowych, głównego zawodu i miejsca zamieszkania, starali się oni realizować swoje zdolności intelektualne i odnaleźć własną niszę w społecznej przestrzeni twórczości literackiej. Podstawą teoretyczną artykułu jest koncepcja „pola literackiego” Pierre’a Bourdieu oraz jego wyobrażenia o „rozmyciu semantycznym” pojęcia „pisarz”. Na podstawie źródeł archiwalnych i drukowanych (egodokumentów, dokumentów cenzury i periodyków) autorka analizuje osobliwości publicznego postrzegania ukraińskich pisarzy pochodzenia chłopskiego przez potrójny pryzmat stosunków władzy: jako reprezentantów wrażliwej tożsamości społecznej w przestrzeni uzyskania dostępu do produkcji kulturalnej; przedstawicieli ukraińskiego „pola literackiego” w realiach imperialnych roszczeń do dominacji kulturowej; twórców literackich w relacjach z agentami kultury, którzy decydowali o ich uznaniu i statusie pisarskim.
creator: Viktoriia Voloshenko
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Viktoriia Voloshenko http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 675
ending page: 709
doi: 10.17951/rh.2025.60.675-709

Obraz wsi i życia jej mieszkańców na przykładzie wybranej prasy lubelskiej w połowie lat trzydziestych XX w.
type: item
description: Dwudziestolecie międzywojenne to okres intensywnych przemian społecznych, gospodarczych i politycznych w Polsce, w tym także na terenach pozamiejskich, a prasa lubelska odgrywała istotną rolę w kształtowaniu obrazu wsi i życia jej mieszkańców. Artykuły z tamtego czasu ukazywały wieś jako przestrzeń pełną sprzeczności: z jednej strony naznaczoną biedą, zacofaniem i nierównościami, z drugiej – jako miejsce dynamicznych zmian, rosnącej świadomości i dążeń do modernizacji. Niejednorodność przekazu wynikała przede wszystkim z różnic ideologicznych pomiędzy poszczególnymi tytułami. Podczas gdy gazety lewicowe i ludowe eksponowały trudności społeczno-ekonomiczne, konserwatywna i katolicka prasa podkreślała moralność, religijność i patriotyzm chłopów. Niezależnie od linii politycznej, wieś pozostawała istotnym tematem publicystycznym, a jej rozwój oraz problemy stanowiły ważny element debaty publicznej. Artykuły analizujące sytuację gospodarczą i społeczną Lubelszczyzny w latach trzydziestych XX w. wskazują na szereg wyzwań, przed którymi stanęli rolnicy. Kryzys gospodarczy, słabość organizacji spółdzielczych, nierówności dochodowe oraz brak inteligencji na wsi to kluczowe w przekonaniu ich autorów czynniki hamujące rozwój wsi. Jednocześnie autorzy tekstów dostrzegają szanse na poprawę sytuacji poprzez rozwój spółdzielczości, edukację oraz aktywniejszy udział rolników w polityce i zarządzaniu gospodarką wiejską. Podkreślają, że tylko poprzez świadome działania i organizację można doprowadzić do poprawy warunków życia na wsi oraz zwiększenia jej znaczenia w gospodarce narodowej.
creator: Marek Woźniak
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Marek Woźniak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 711
ending page: 738
doi: 10.17951/rh.2025.60.711-738

Wiec jako ważny element życia społeczności wiejskiej w okresie międzywojennym na podstawie działalności posła Jana Pieniążka
type: item
description: Artykuł jest próbą ukazania wieców jako istotnego elementu życia społeczności wiejskiej poprzez pryzmat działalności posła i działacza ludowego Jana Pieniążka w okresie międzywojennym, czyli w latach 1918–1939. Wiec w tym okresie był najbardziej skuteczną formą dotarcia ze swoim przekazem do mieszkańców wsi, wyraźnie wygrywając z prasą (analfabetyzm, brak dostępu do materiałów drukowanych, niechęć do czytania, po 1926 r. ograniczenia wynikające z coraz bardziej represyjnej cenzury). Wiece stawały się jednym z głównych środków wymiany informacji, prezentacji własnych osiągnięć lub dyskredytacji oponentów. Dlatego często były także miejscem „walki politycznej”, niekiedy przybierającej dość brutalne formy (tzw. rozbijanie wieców). Były jednak jednocześnie także realnym miejscem ważnych dyskusji na przeróżne tematy, stając się przejawem swoistej lokalnej demokracji (przykładem jest wiec-referendum w 1933 r., w którym mieszkańcy wsi Mokra Strona decydowali o przyłączeniu do miasta Przeworska). W artykule szczegółowo opisano kwestie związane z organizacją wiecu i jego przebiegiem. Analizowano rolę i znaczenie prezydium wiecu oraz uchwały przyjmowane podczas wieców. Przedstawiono również tematy poruszane na tych spotkaniach. Wreszcie poruszono kwestie frekwencji oraz emocje wywoływane przez przemówienia podczas wiecu.
creator: Seweryn Pieniążek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Seweryn Pieniążek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 739
ending page: 765
doi: 10.17951/rh.2025.60.739-765

Francuskie chłopki na froncie domowym: literacki obraz wojennej codzienności w powieści Les Gardiennes Ernesta Pérochona
type: item
description: I wojna światowa wywarła głęboki wpływ na francuską wieś. Masowa mobilizacja mężczyzn zmusiła kobiety do przejęcia pełnej odpowiedzialności za prowadzenie gospodarstw, pracę w rolnictwie oraz obowiązki rodzinne. Mimo to ich rola przez długi czas pozostawała niedoceniana w historiografii, która koncentrowała się głównie na doświadczeniach żołnierzy. Celem niniejszego artykułu jest analiza literackiego obrazu kobiet wiejskich w powieści Les Gardiennes Ernesta Pérochona, wydanej w 1924 r. i będącej jedną z nielicznych książek poświęconych temu zagadnieniu. W oparciu o prace historyczne dotyczące I wojny światowej oraz sytuacji chłopów na początku XX w. artykuł bada, w jaki sposób fikcja literacka przyczynia się do kształtowania pamięci zbiorowej. Ukazuje również, że powieść Pérochona, oferując rzadkie i wielowymiarowe świadectwo codziennego życia francuskich chłopek w czasie wojny, przyczynia się do ich lepszego uwzględnienia w historii konfliktu.
creator: Anna Maziarczyk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Anna Maziarczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 767
ending page: 781
doi: 10.17951/rh.2025.60.767-781

Protokoły konferencji sołtysów jako źródło do badań roli i znaczenia urzędów gmin wiejskich w niemieckiej polityce Zagłady w dystrykcie lubelskim (1939–1944) – ujęcie mikrohistoryczne
type: item
description: Celem artykułu jest przybliżenie wartości źródłowej protokołów konferencji sołtysów jako źródła do badań roli i znaczenia urzędów gmin wiejskich w niemieckiej polityce Zagłady w dystrykcie lubelskim, jak też w badaniach nad relacjami polsko-żydowskimi w Generalnym Gubernatorstwie. Omówiono zawartość protokołów z siedmiu gmin z obszaru Kreishauptmannschaft Lublin-Land, które, wziąwszy pod stan uwagę stan zachowania rzeczonej protokolarnej spuścizny aktowej w skali całego GG, stanowią najlepiej zachowaną zwartą grupę tego typu akt w skali tego organizmu quasi-państwowego. Zaprezentowano zagadnienie udziału gmin w niemieckiej polityce eksterminacyjnej – tak w wymiarze pośrednim i bezpośrednim, jak też przeanalizowano ich aktywność, której celem była budowa i uszczelnianie systemu bezpieczeństwa wsi, który również, choć nie wprost, był wymierzony w żydowskich uciekinierów z gett. Praca ma charakter mikrohistoryczny, jakkolwiek bardzo szczegółowo, z perspektywy najniższego szczebla niemieckiej administracji, ukazuje mechanizmy wikłania gmin, a tym samym pewnej grupy Polaków, w Zagładę Żydów, dając asumpt do dalszych badań porównawczych protokołów, które są istotnym, aczkolwiek niedocenianym źródłem w badaniach nad drugą wojną światową.
creator: Alicja Anna Gontarek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Alicja Anna Gontarek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 783
ending page: 817
doi: 10.17951/rh.2025.60.783-817

Chłopi i polska wieś w propagandzie niemieckiej na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Kreacja a rzeczywistość
type: item
description: Artykuł omawia rolę wsi i jej mieszkańców w propagandzie nazistowskiej w Generalnym Gubernatorstwie oraz propagandowe kreacje postaw społecznych mieszkańców wsi wobec władzy okupacyjnej i reszty społeczeństwa. Niemieckie władze okupacyjne dążyły do maksymalnego wykorzystania ludności wiejskiej jako siły roboczej, co prowadziło do manipulacji i propagandowego oddziaływania na tę grupę. W tym kontekście ważną rolę odgrywała prasa skierowana do mieszkańców wsi, w tym gazeta ścienna „Nowiny” oraz tygodniki „Siew” i „Rolnik” oraz publikacje dotyczące problemów chłopów i rolnictwa w dziennikach informacyjnych. W szczególności, uwaga skupia się na wykorzystywanych środkach oddziaływania propagandowego oraz ich skutkach społecznych. W artykule analizie poddane zostały teksty prasowe pochodzące z gazet wydawanych w dystrykcie radomskim i lubelskim w latach 1939-1944.
creator: Monika Napora
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Monika Napora http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 819
ending page: 835
doi: 10.17951/rh.2025.60.819-835

Wartości elity chłopskiej antykomunistycznego podziemia (w świetle zachowanych zapisek memuarystycznych Zdzisława Brońskiego „Uskoka” i Edmunda Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”)
type: item
description: Po 1947 r. walkę z komunistycznymi władzami w Polsce prowadzili głównie żołnierze pochodzenia chłopskiego, co jest wyjątkowym zjawiskiem w historii Polski. Taka sytuacja nie miała wcześniej miejsca. W województwie lubelskim walkę podziemną prowadzili Zdzisław Broński „Uskok” i Edmund Edward Taraszkiewicz „Żelazny”. Walczyli od końca wojny aż do śmierci, odpowiednio w 1949 i 1951 r. Ich pamiętniki, przejęte przez organy bezpieczeństwa i opublikowane przez IPN (Instytut Pamięci Narodowej), pozwalają na rekonstrukcję ich systemu wartości, który obejmował takie elementy, jak: ojczyzna i jej wolność, wiara w Boga, honor i rodzina. Wartości te były silnie związane z historią narodową i w pełni zgodne z tradycyjnie rozumianym polskim patriotyzmem. Ponadto wartości instrumentalne, kluczowe dla osiągnięcia wyżej wymienionych priorytetów, obejmowały: odwagę, heroizm, troskę o podwładnych i współpracowników, bezkompromisową postawę i oddanie organizacji. Obaj dowódcy wykazywali również wartości polityczne i społeczne: antyradzieckość, antykomunizm i akceptację demokracji jako systemu społecznego. Biorąc pod uwagę system wartości, który przyjęli i którego przestrzegali, oraz ich zdecydowaną postawę, można ich uznać za część elity walczącej o niepodległość Polski.
creator: Janusz Adam Łosowski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Janusz Adam Łosowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 837
ending page: 870
doi: 10.17951/rh.2025.60.837-870

Topos utopijności w plakatach poświęconych wsi w Europie Środkowo-Wschodniej w latach pięćdziesiątych XX w.
type: item
description: Pojęcie utopii jest przedmiotem badań naukowców z różnych dziedzin, w tym teoretyków literatury, politologów, analityków kultury, pedagogów, historyków i historyków sztuki, którzy często odnoszą się do niego jako do mitu arkadyjskiego. W Europie Środkowej i Wschodniej plakaty przedstawiające życie na wsi, publikowane w latach pięćdziesiątych XX w., były tworzone wyłącznie w stylu socrealizmu. Ta metoda artystyczna została wykorzystana do przedstawienia idealizowanego, fikcyjnego obrazu wsi, którego cechy charakterystyczne są uderzająco podobne do cech utopii. Przedstawiona wizja składa się z kluczowych elementów typowych dla literatury utopijnej, w tym: braku konkretnych współrzędnych czasowych i przestrzennych, rozpadu struktur państwowych, dominacji kolektywizmu, deklarowanej równości (choć w praktyce iluzorycznej), likwidacji klas społecznych i konfliktów, nadrzędnego znaczenia pracy, wszechobecnego czynnika szczęścia, idealizacji postaci ludzkich i ich zachowań, a także arkadyjskiego krajobrazu. Utopijny charakter plakatów z lat pięćdziesiątych został dodatkowo wzmocniony przez ich wewnętrzne cechy, które sprowadzały się do pełnienia funkcji narzędzi reklamowych, strategiczne wykorzystanie ideologii oraz charakterystyczne cechy realizmu socjalistycznego.
creator: Mariusz Mazur
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Mariusz Mazur http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 871
ending page: 902
doi: 10.17951/rh.2025.60.871-902

Gnojowica na czerwonym dywanie. Wizerunek chłopów w filmach Bernardo Bertolucciego 1900 i Ermanno Olmiego Drzewo na saboty
type: item
description: W niniejszym artykule porównujemy filmy Bernardo Bertolucciego Novecento (1976) i Ermanno Olmiego L’albero degli zoccoli (1978), aby przeanalizować wizerunek chłopów przedstawiony w tych filmach. Pokazujemy, że lata siedemdziesiąte XX w. były dla Włoch okresem intensywnej liminalności, co miało znaczący wpływ na kształtowanie się i przedstawianie wizerunku chłopów w tych filmach. Po pierwsze, badamy kwestie związane z tym okresem, w tym wyczerpanie się cudu gospodarczego oraz czarny i czerwony terroryzm, aby rozpocząć analizę wizerunku chłopów przedstawionego w filmach. Po drugie, wykorzystujemy punkty widzenia związane z maszynami, krajobrazem i ruchem historycznym, aby pokazać, że reżyserzy wykorzystali ten wizerunek, aby przeciwstawić się postępującemu procesowi modernizacji włoskiego społeczeństwa. Po trzecie, ujawniamy i rozważamy pewne iluzoryczne twierdzenia dotyczące historycznej autentyczności, które opierają się na schematach stereotypów i potwierdzają, że lata siedemdziesiąte XX w. były wpływowym okresem dla wyobrażeń o chłopach. Wiele z tych kwestii nadal nas prześladuje. Badania te wzbogacają zatem nasz zestaw narzędzi analitycznych dotyczących historii i przyszłej dynamiki studiów nad chłopstwem, wkraczając w dyscypliny obejmujące zarówno historię Włoch, jak i filmoznawstwo.
creator: Andrea Bonfanti
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Andrea Bonfanti http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 903
ending page: 937
doi: 10.17951/rh.2025.60.903-937

Historia ludowa jako argument i zwrot dyskursywny
type: item
description: Artykuł koncentruje się na próbie ustalenia tropów w metanaukowej analizie tzw. nowej historii ludowej dla uchwycenia pewnych wzorców w dynamice jej dyskursu, w tym kontekstowego ujęcia obecnego zwrotu ludowego w Polsce, wraz z jego specyfikacją w kontekście globalnym. Przybliżono tu m.in. problem definiowania historii ludowej (i pojęcia ‘ludu’) i dyskursywne przesunięcie od postulatu historii oddolnej w modelu historii społecznej do wielodyscyplinowego zwrotu w humanistyce. Pojęcie ‘historii ludowej’ rozważono w wymiarze kategorii argumentacyjnej i zwrotu dyskursywnego oraz jego genealogii w badaniach historycznych. Wybrane metodologiczno-teoretyczne aspekty zwrotu ludowego oraz uzasadnienie polskiej linii genealogicznej rozpatrzono w odniesieniu do koncepcji i postulatu ‘polityki wrażliwości’.
creator: Ewa Solska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Ewa Solska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 939
ending page: 960
doi: 10.17951/rh.2025.60.939-960

Nowa historia ludowa w przestrzeni muzealnej
type: item
description: Nowa historia ludowa to koncepcja, która stara się zreinterpretować historię Polski z perspektywy dotychczas marginalizowanych warstw społecznych. Celem artykułu jest ocena przedstawienia chłopów w muzeach oraz sprawdzenie, czy nowa historia ludowa znajduje swoje odzwierciedlenie w ekspozycjach muzealnych. Ekspozycje muzealne są miejscem, gdzie tworzy się kanon kulturowy oraz definiuje, jak wspólnoty chcą być postrzegane. Wydaje się, że w kontekście nowej historii ludowej, chłopi są w muzeach obecni w ograniczonym zakresie, reprezentowani przede wszystkim w skansenach oraz w kontekście martyrologii. W skansenach i muzeach etnograficznych, kultura chłopska przedstawiana jest często w sposób mityczny i ahistoryczny, co prowadzi do utrwalania stereotypów. Ekspozycje te, pomimo pewnych pozytywnych zmian, wciąż oferują wyidealizowany obraz wsi, koncentrując się na folklorze i tradycjach, a nie na rzeczywistych problemach społecznych. Rzadziej chłopi są przedstawiani jako bohaterowie martyrologii, gdzie ich działania w czasie II wojny światowej są gloryfikowane, co również prowadzi do uproszczeń i stereotypizacji. Muzea jako instytucje są w ciągłym procesie negocjacji pomiędzy historyczną prawdą a potrzebami współczesnej publiczności. Zmiany w podejściu do reprezentacji historii, w tym historii ludowej, mogą prowadzić do bardziej zróżnicowanej i inkluzywnej narracji, która uwzględnia różne perspektywy.
creator: Anna Ziębińska-Witek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 Anna Ziębińska-Witek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-11-28
publication date: 2025-11-28
number: 60
starting page: 967
ending page: 980
doi: 10.17951/rh.2025.60.967-980