Interdyscyplinarne czasopismo naukowe „Kultura i Wartości” jest półrocznikiem wydawanym przez Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (do roku 2017 ukazywało się jako kwartalnik). Czasopismo ukazuje się wyłącznie w wersji internetowej, która stanowi jego wersję podstawową. Publikowane są w nim teksty z zakresu filozofii teoretycznej, aksjologii, etyki, filozofii kultury, filozofii dziejów, estetyki oraz innych dyscyplin naukowych – takich jak kulturoznawstwo, socjologia teoretyczna, historia, politologia i psychologia – które badają z różnych perspektyw problematykę człowieka, jego działalność i aktywność, czynności poznawcze, kulturowo-historyczne uwarunkowania jego istoty i istnienia. Czasopismo prezentuje również omówienia i recenzje polskich oraz zagranicznych publikacji, które dotyczą tej problematyki. Zamieszcza też dyskusje i komentarze do tekstów opublikowanych na łamach „Kultury i Wartości". Punkty MEiN: 40 ISSN: 2299-7806 Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 20%
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2025 Leszek Kopciuch http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Nicolaia Hartmanna Das Problem des geistigen Seins. Uwagi wstępne
Trzy teksty publikowane w dziale „Artykuły tematyczne” (ich autorzy to: Eugene Kelly, Keith Peterson oraz Artur Mordka) powstały na bazie referatów przygotowanych w ramach seminarium na temat Hartmanna koncepcji bytu duchowego, jakie było zorganizowane w Instytucie Filozofii UMCS w Lublinie 19 grudnia 2023 roku – w 90 rocznicę publikacji Das Problem des geistigen Seins. Dwa inne teksty (autorstwa Moritza von Kalckreutha oraz Krzysztofa Rojka) powstały niezależnie od tego seminarium. Jednak wszystkie one w szczegółowy sposób prezentują różne aspekty Hartmannowskiej koncepcji ducha, zarówno analizując jej treść, jak i ukazując jej znaczenie i aktualność.
Duch i umysł. Hartmanna Das Problem des geistigen Seins
Hartmann bywa uważany za zwykłego szkolnego filozofa, autora podręczników o niewielkiej oryginalności i niewielkim wkładzie w historię filozofii. Niniejszy artykuł analizuje dzieło Hartmanna Das Problem des geistigen Seins, aby rozważyć jego fundamentalne wglądy w naturę ducha (Geist) i jego funkcji w estetyce, etyce i historii ludzkości. Zwracam uwagę na zbieżność z angielskim pojęciem umysłu (mind) jako sposobu skupienia się na tym, co specyficzne dla ducha (Geist). Podstawową funkcją tego ostatniego terminu jest jego zdolność do wyniesienia myśli ponad to, co dominuje chwilowo w duchu obiektywnym danej społeczności. Problemy wymykające się racjonalnej analizie zostają uznane za metafizyczne i nierozwiązywalne lub jako aporie i pozostawiane myślicielom późniejszych pokoleń. Jednak wszelkie powroty do samych zjawisk wykazują Rückwirkung – wywierają zwrotny wpływ na samoświadomość odbiorców, umożliwiając im zwrócenie się ku przyszłości z nowymi pytaniami, które można postawić w świetle tego, co prezentuje się w ich duchu. W przeciwieństwie do zarzutu bycia szkolnym filozofem (Schulphilosoph), twórcza otwartość Hartmanna na niezbadane problemy i możliwości pozwala dostrzec potencjalne nowe rozwiązania odwiecznych problemów filozofii.
Prawa autorskie (c) 2025 Eugene Kelly http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zbiorowa moralność jako część ducha obiektywnego: Nicolaia Hartmanna rozumienie historycznego i kulturowego wymiaru moralności
Artykuł stanowi próbę omówienia kulturowego i historycznego wymiaru moralności. Aby uzyskać dostęp do tej, raczej pomijanej w dzisiejszych debatach strony moralności, odwołuję się do filozofii bytu duchowego Nicolaia Hartmanna. Badam, w jakim stopniu moralność wpisuje się w całość ducha obiektywnego i jakie ogólne lub specyficzne cechy można w niej dostrzec. Następnie wykazuję, że na podstawie przedstawionego tutaj podejścia można sformułować różne kwestie systematyczne, takie jak relacja między moralnością a sumieniem osoby, konflikty pokoleniowe w odniesieniu do zasad moralnych oraz wzajemne oddziaływanie moralności i innych zjawisk kulturowych.
Prawa autorskie (c) 2025 Moritz von Kalckreuth http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Problem bytu społeczno-historycznego: nonredukcjonizm i kreatywność u Hartmanna i Castoriadisa
Zarówno Nicolai Hartmann, jak i Cornelius Castoriadis byli filozofami, których niełatwo zaklasyfikować do głównych szkół filozoficznych XX wieku. Obaj mieli szerokie zainteresowania, a jednym z nich był problem „bytu duchowego” lub „bytu społeczno-historycznego”. Problem ten, tj. ontologiczny status zjawisk społeczno-historycznych, jest głównym tematem niniejszego artykułu. Stosując uwzględniające kontekst historyczny podejście porównawcze, jak również podejście analityczne i interpretacyjne, stwierdzam, że dyskusje obu filozofów na ten temat zbiegają się w wspólnej krytyce redukcjonizmu w teorii społecznej, w ich propozycjach dotyczących stratyfikacji ontologicznej oraz w przypisaniu temu, co społeczno-historyczne, swoistego sposobu bycia. Ale też różnią się ze względu na subtelne rozbieżności w ujmowaniu Problemlagen. Castoriadis ujmuje to, co społeczno-historyczne w kontekście redukcjonistyczno-deterministycznej osi wyjaśniania i podkreśla kreatywność wyobraźni społecznej oraz jej rolę w instytucjach społecznych. Hartmann nie zajmuje się bezpośrednio kwestią determinizmu ze względu na to, że starannie rozdziela w ontologii problem genezy i budowy warstwowej. Obaj uzyskują wynik, że redukcjonizm jest jałowy, gdyż egzystencja ludzka ma strukturę warstwową, a sfera społeczno-historyczna ma swoisty sposób bycia, charakteryzujący się wolną twórczością kulturową oraz zinstytucjonalizowanym przekazywaniem treści kulturowych.
Prawa autorskie (c) 2025 Keith Peterson http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Przedmiot estetyczny w świetle ontologii Nicolaia Hartmanna
W niniejszym artykule rozważam kwestię ontologicznego statusu przedmiotu estetycznego, którą sprowadzam do jednego problemu, dającego się wyrazić pytaniem: czy przedmiot estetyczny jest bytem? Problem ten ma oczywiście liczne implikacje, które omawiam w dalszej części artykułu. Przedstawione w nim analizy dotyczą: 1. miejsca obiektu estetycznego w rozważaniach ontologicznych, a zwłaszcza tego, czy stanowi on, na równi z bytem realnym i idealnym, przedmiot badań ontologicznych; 2. jego egzystencjalnej specyfiki (drugorzędnej w stosunku do realności i idealności istnienia); 3. podobieństwa struktury obiektu estetycznego do struktury świata realnego.
Prawa autorskie (c) 2025 Artur Mordka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pluralizm determinacyjny Nicolaia Hartmanna w kontekście założeń kompatybilizmu i libertarianizmu
Artykuł prezentuje filozofię wolności Nicolaia Hartmanna w kontekście wybranych założeń sporu między kompatybilizmem a inkompatybilizmem. W części I omawiam podstawowe trudności problemu wolnej woli za pomocą współczesnego podziału stanowisk. W części II prezentuję libertariańską perspektywę problemu wolnej woli. Część III dotyczy warstwowej ontologii Hartmanna i ukazuje założenia jego koncepcji wolności i krytykę założeń inkompatybilistycznych. Część IV zawiera charakterystykę antynomii wolnej woli w myśli Hartmanna. Część V stanowi analizę tytułowej koncepcji pluralizmu determinacyjnego (o wolnej woli możemy mówić tylko wtedy, gdy nakładają się na siebie co najmniej dwa rodzaje determinacji), której zasadność potwierdziła analiza wybranych tekstów Hartmanna oraz jego dawnych i aktualnych opracowań. W części VI rozważam, czy zasadne jest kwalifikowanie Hartmanna jako kompatybilisty, gdy jego koncepcja wolnej woli wykracza zarówno poza ramy stanowisk kompatybilistycznych i inkompatybilistycznych.
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Rojek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dlaczego spoofing nie powinien zostać zderegulowany i dopuszczony na rynkach finansowych. Kwestie etyczne
W artykule analizowany jest spoofing, jedną z najbardziej kontrowersyjnych moralnie praktyk na rynkach finansowych. Podważane są argumenty teoretyków i praktyków, którzy wzywają do deregulacji spoofingu i dopuszczenia go w obrocie finansowym. W szczególności, krytycznej ocenie niniejszy tekst poddaje trzy argumenty etyczne: „argument z interpretacyjnego charakteru oszustwa,” „argument z defensywnej funkcji spoofingu,” oraz „argument z bardziej sprawiedliwego podziału siły rynkowej”. Wszystkie te argumenty mają istotne braki, które podważają zasadność propozycji deregulacji spoofingu na rynkach finansowych.
Prawa autorskie (c) 2025 Marcin Marian Krawczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
James Hillman o przyczynach zła w ludzkim działaniu
Artykuł podejmuje problem zła w ludzkim działaniu w świetle koncepcji Jamesa Hillmana. Analizie poddano dwa przypadki: czyny osób psychopatycznych oraz masowe zbrodnie popełniane przez zwykłych ludzi w warunkach wojny. Zastosowano metodę interpretacyjną opartą na psychologii głębi, odniesieniach do tradycji filozoficznej (Sokrates, Augustyn, Kant) oraz wynikach współczesnych badań empirycznych (Hare, Welzer). Ustalono, że Hillman podważa utrwalone przekonanie o pochodnym charakterze zła i dopuszcza możliwość jego intencjonalności. Archetypiczne ujęcie przemocy proponowane przez Hillmana stanowi uzupełnienie analiz empirycznych i pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego zarówno psychopaci, jak i przeciętni obywatele mogą dopuszczać się skrajnej brutalności.
Prawa autorskie (c) 2025 Joanna Smakulska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
W artykule podjęto próbę identyfikacji głównych kierunków rozwoju symbolu wadźry w buddyzmie przedtantrycznym. By osiągnąć ten cel, dokonano krytycznej syntezy rezultatów współczesnych badań i uzupełniono ją odniesieniami do wybranych tekstów źródłowych. Wydaje się, że w buddyzmie przedtantrycznym wadźra rozumiana jako piorun stała się przede wszystkim symbolem zdolności do odparcia wszelkiego zła intencjonalnego czy moralnego, zaś wadźra identyfikowana z diamentem reprezentowała głównie uniezależnienie się od zła naturalnego (obejmującego własne złe skłonności). Te dwie linie rozwojowe zbiegły się w symbolu wadźry charakterystycznym dla buddyzmu tantrycznego.
Prawa autorskie (c) 2025 Marek Szymański http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
O znaczeniu myślenia abstrakcyjnego dla rozwoju cywilizacji w teorii Feliksa Konecznego
Problemem, który poddaję analizie, jest rola i znaczenie jakie według Konecznego odgrywa dla rozwoju cywilizacji umiejętność abstrakcyjnego myślenia. Bazując na ogólnej rekonstrukcji poglądów Konecznego, wskazuję, że cywilizacje różnicują się wobec siebie poprzez odnoszenie się do nigdy nie dających się w pełni zobiektywizować pojęć abstrakcyjnych. Na tej podstawie wysuwam tezę, że uznanie istnienia niepodlegających pełnej racjonalizacji różnic pomiędzy cywilizacjami, może być podstawą do ograniczenia konfliktów w skali globalnej.
Prawa autorskie (c) 2025 Jan Koper http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Podmiot i fikcja: dezintegracja pozytywna w kulturze współczesnej w perspektywie teorii Kazimierza Dąbrowskiego
W artykule analizowana jest teoria dezintegracji pozytywnej (TPD) Kazimierza Dąbrowskiego, zakładająca, że kryzysy psychiczne i konflikty wewnętrzne mogą prowadzić do integracji podmiotowej na wyższym poziomie. Celem artykułu jest ukazanie, że zarówno w fikcji – będącej odbiciem rzeczywistości – jak i w realnym doświadczeniu jednostki, dezintegracja struktury psychicznej nie tylko nie jest przejawem stanów patologicznych, ale stanowi konieczny etap w procesie rozwoju jednostki. Prowadzi do głębszej autorefleksji, integracji i przekraczania dotychczasowej struktury osobowości. Na przykładzie fikcyjnej osobowości Travisa Bickle’a z filmu Taksówkarz naświetlane są paralele do procesów zachodzących w psychikach realnie istniejących podmiotów. Kultura, w tym jej fikcyjne reprezentacje, pełni funkcję medium, przez które podmiot dokonuje autoanalizy. Człowiek rzutuje aspekty własnej psychiki na zewnątrz, by następnie je internalizować i lepiej rozumieć. Ten twórczy proces sprzyja rozwojowi i przekraczaniu dotychczasowej tożsamości. W tym kontekście analizowane są także kluczowe dynamizmy teorii dezintegracji pozytywnej, w tym rzadziej omawiany instynkt śmierci cząstkowej o charakterze sublimacyjnym.
Prawa autorskie (c) 2025 Mateusz Głuchowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Krytyka postępu w świetle zachodniego tradycjonalizmu kulturowego (1920–1949)
Celem artykułu jest zbadanie tradycjonalistycznej krytyki postępu myślicieli okresu międzywojennego. Argumentuję, że tradycjonalizm odrzucał kult postępu i jednocześnie pozytywnie waloryzował dziejowy status regresu. Tradycjonalistyczna wizja historii opierała się na kontestacji oświeceniowej wiary w progressus ad infinitum. W artykule stawiam tezę, że historiozofia tradycjonalistyczna odwoływała się do intuicji Hezjoda. Proponuję wprowadzenie do literatury naukowej pojęcia tradycjonalizmu kulturowego. Do grona tradycjonalistów kulturowych zaliczam: René Guénona, Juliusa Evolę, Oswalda Spenglera, Mikołaja Bierdiajewa i Pitirima Sorokina. Wnioskuję, że tradycjonalistyczna krytyka postępu była uwarunkowana przez lęk egzystencjalny przed zmianą, przed czymś nieznanym i nowym. W artykule badam narrację tradycjonalistyczną, odwołując się do dyskursu naukowego filozofii kultury.
Prawa autorskie (c) 2025 Marek Jedliński http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
O książce Dariusza A. Szkutnika "Vis essentialis i entelechia Caspara F. Wolffa oraz Hansa A. E. Driescha parametryczny wymiar świata organicznego"
Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego w 2024 roku opublikowało wzorcowo opracowane dzieło dra Dariusza A. Szkutnika (ISBN 978-83-8277-194-7), zawierające cztery rozdziały: 1. Założenia wyjściowe Caspara Friedricha Wolffa oraz Hansa Driescha ukierunkowane na odkrywanie epigenetycznych swoistości rozwojowych. 2. Empiryczne dane obserwacyjno-eksperymentalne w badaniach epigenetycznych Caspara Friedricha Wolffa oraz Hansa Driescha. 3. Vis essentialis i entelechia. Morfogenetyczny wymiar przyczynowości organicznej. 4. Współczesna analiza metodologiczna naukowych aspektów badań biologicznych Caspara Friedricha Wolffa oraz Hansa Driescha.
Prawa autorskie (c) 2025 Rudolf Klimek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Etos nauczyciela. Rozważania o wartości edukacji, red. K. Bochenek, I. Pasternak, D.A. Szkutnik
Recenzja „Etos nauczyciela. Rozważania o wartości edukacji”, Tom 1 i Tom 2, red. K. Bochenek, I. Pasternak, D.A. Szkutnik. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2025, t.1 ss.314, t.2 ss.118.
Prawa autorskie (c) 2025 Rafał Antoni Kupczak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Values and Emotions/ Wartości i emocje (Lublin, 20-21 listopada 2025)
Sparwozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej Values and Emotions/ Wartości i emocje (Lublin, 20-21 listopada 2025).