Insanity and the Subjective Elements of the Prohibited Act
Abstract
The subject of this study is the issue of determining the subjective element of a prohibited act committed by an offender lacking criminal responsibility by reason of insanity, considered against the background of the dispute concerning the place of intent and negligence within the structure of an offence. The central point of inquiry is the question whether the subjective elements of the act co-constitute the unlawfulness of the conduct as an element of the sanctioned norm, or whether they constitute a prerequisite of criminal liability, becoming relevant only at the level of the sanctioning norm. The adopted solution determines whether the conduct of an offender lacking criminal responsibility by reason of insanity may be regarded as an unlawful act. The article advances the thesis that intent and negligence should not be detached from the structure of the sanctioned norm. The subjective element co-determines the content of the criminal-law prohibition or command and therefore participates in defining the unlawfulness of the act. An offender lacking criminal responsibility by reason of insanity may be conscious of facts corresponding to the elements of the statutory offence, or may direct his activity towards a particular result, even though his decision-making process remains pathologically distorted. The study adopts the assumption that insanity excludes guilt, without rendering the subjective elements incomplete. The conduct of an offender lacking criminal responsibility by reason of insanity may therefore be regarded as a prohibited act, although it will not constitute an offence owing to the absence of guilt. The involuntariness of the conduct of such an offender should be understood not as a circumstance resulting in the absence of intent or negligence, but as the absence of the capacity for meaningful and autonomous self-determination. It is therefore possible to establish his intellectual and volitional attitude towards the act, while at the same time excluding guilt on account of the defectiveness of the decision-making process itself.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
LITERATURA
Andrejew I., [w:] I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973.
Berent M., Filar M., Komentarz do art. 31, [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. M. Filar, Warszawa 2016.
Buchała K., Prawo karne materialne, Warszawa 1989.
Budyn-Kulik M., Umyślność w prawie karnym i psychologii. Teoria i praktyka sądowa. Część pierwsza. Zagadnienia teoretyczne, Warszawa 2015.
Daniluk R., Komentarz do art. 31, [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. R.A. Stefański, Warszawa 2024.
Giezek J., Świadomość sprawcy czynu zabronionego, Warszawa 2013.
Jakubski P., Wina i jej stopniowalność na tle kodeksu karnego, „Prokuratura i Prawo” 1999, nr 4.
Kaczmarek T., Nauka o przestępstwie, [w:] System Prawa Karnego, t. 3: Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, red. R. Dębski, Warszawa 2013.
Kaczmarek T., Sporne problemy umyślności, [w:] Umyślność i jej formy. Pokłosie VII Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, red. J. Majewski, Toruń 2011.
Kaczmarek T., Spory wokół charakteru odpowiedzialności karnej sprawców przestępstw popełnionych w warunkach zawinionej niepoczytalności, „Państwo i Prawo” 2004, z. 1.
Kowalewska M., Strona podmiotowa czynu zabronionego niepoczytalnego sprawcy, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2013, nr 3.
Królikowski M., Komentarz do art. 31, [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do artykułów 1–31, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, t. 1, Warszawa 2011.
Lachowski J., Przejawy obiektywizacji odpowiedzialności karnej w k.k. z 1997 r., „Studia Prawnicze” 2006, nr 1. DOI: https://doi.org/10.37232/sp.2006.1.6
Lachowski J., Strona podmiotowa czynu zabronionego, [w:] System Prawa Karnego, t. 3: Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, red. R. Dębski, Warszawa 2017.
Liszewska A., Odpowiedzialność karna za popełnienie czynu zabronionego w stanie tak zwanej zawinionej niepoczytalności, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” 2017, vol. 43. DOI: https://doi.org/10.19195/2084-5065.43.21
Liszewska A., Strona podmiotowa czynu i wina a niepoczytalność, [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, t. 2, Warszawa 2012.
Makarewicz J., Kodeks karny z komentarzem. Przepisy wprowadzające kodeks karny i prawo o wykroczeniach, Lwów 1932.
Makowski W., Kodeks karny 1932. Komentarz, Warszawa 1933.
Marek A., Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010.
Małecki M., Zyzik R., Poczytalność i wina psychopaty w świetle ewolucyjnych koncepcji genezy psychopatii, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2014, vol. 76(3). DOI: https://doi.org/10.14746/rpeis.2014.76.3.12
Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, Kraków–Warszawa 2000.
Peiper L., Komentarz do kodeksu karnego, prawa o wykroczeniach i przepisów wprowadzających wraz z niektórymi ustawami dodatkowemi i wzorami orzeczeń do prawa o wykroczeniach, Kraków 1933.
Pohl Ł., Norma sankcjonowana w prawie karnym jako przykład normy prawnej niebędącej normą postępowania, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2006, nr 1.
Pohl Ł., Prawo karne. Wykład części ogólnej, Warszawa 2019.
Przybysz J., Psychiatria sądowa. Opiniowanie w procesie karnym. Podręcznik dla lekarzy i prawników, Warszawa 2007.
Skrypnik D., Głęboka niepełnosprawność intelektualna a rozwój emocjonalno-społeczny i motoryczny, „Psychiatria” 2014, vol. 11(4).
Świda W., Prawo karne, Warszawa 1989.
Tarnawski M., Problem winy niepoczytalnego i o poczytalności zmniejszonej, odurzonych alkoholem lub innymi środkami odurzającymi, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1975, nr 2.
Uzasadnienie rządowego projektu kodeksu karnego, [w:] Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnieniami, red. I. Fredrich-Michalska, B. Stachurska-Marcińczak, Warszawa 1997.
Wróbel W., Zoll A., Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010.
Zakrzewski P., Stopniowanie winy w prawie karnym, Warszawa 2016.
Zalewski W., Niepoczytalność, poczytalność zmniejszona – garść wątpliwości co do konstrukcji instytucji w kontekście najnowszych rozwiązań wobec „niepoprawnych” przestępców, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2015, vol. 33.
Zoll A., Kwalifikacja prawna czynu i wina niepoczytalnego sprawcy, [w:] Okoliczności wyłączające winę. Materiały VI Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, red. J. Majewski, Toruń 2010.
AKTY PRAWNE
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1932, nr 60, poz. 571).
Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1969, nr 13, poz. 94, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997, nr 88, poz. 553, z późn. zm.).
ORZECZNICTWO
Wyrok SN z dnia 25 maja 1979 r., I KR 113/79, OSNKW 1979, nr 11–12, poz. 114.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/g.2026.73.1.137-165
Date of publication: 2026-09-22 15:20:41
Date of submission: 2026-05-28 17:21:28
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Julia Wirt

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.