Email this article 
Abuses, Audit, and Accountability in the Polish Refugee Administration in Tehran, 1942–1943: The Case of the Delegation of the Polish Government in Exile’s Ministry of Labour and Social Welfare and the Role of the Supreme Audit Office Delegation
Abstract
This article analyses abuses in the Polish civil refugee administration in Tehran in 1942–1943, focusing on the Delegation of the Ministry of Labour and Social Welfare and on the auditing role of the Supreme Audit Office Delegation. The study reconstructs the case heard by the 12th Field Court in Tehran, the mechanisms of irregular contracting and supplies, and the institutional response of the Polish authorities in exile. Unlike a purely archival reconstruction, the article places the case in the current state of research and uses printed legal sources concerning State Control, social welfare, and military justice. The main thesis is that the Tehran case confirms the limited, primarily retrospective effectiveness of the exile audit apparatus. Audit bodies could detect and describe irregularities, transmit materials to the competent authorities, and support criminal and administrative proceedings, but they could not effectively prevent abuses at an earlier stage. The study adopts historical and legal research method.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
ARCHIWALIA
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej Rządu RP [emigracyjnego] w Londynie, sygn. 64:
- Akt oskarżenia przeciwko mjr. Kramowi i innym przed 12. Sądem Polowym, s. 23–27, 47–57;
- Korespondencja urzędowa Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej z centralą w Londynie, s. 46;
- Ministerstwo Sprawiedliwości w Londynie, 5639/43/Per/6, 26 maja 1943 r., s. 47–48;
- Odpis Ekspozytora Sądu Polowego nr 12 w Teheranie, s. 119–121;
- Odpis Sądu Polowego nr 12 w Teheranie, s. 114–118;
- Pismo Komisji Rewizyjnej do Ministra Pracy i Opieki Społecznej w Londynie z dnia 10 czerwca 1943 r., s. 50, 65–112;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 26 maja 1943 r., s. 46–48;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 10 czerwca 1943 r., s. 122–126;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Szefa Naczelnego Wodza w Londynie z dnia 26 maja 1943 r., s. 46–48;
- Pismo organizacyjne Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Teheranie, s. 2–10;
- Raport pokontrolny Delegatury Najwyższej Izby Kontroli, s. 12;
- Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Teheranie, s. 122–136;
- Telegram Poselstwa RP w Teheranie nr 429 do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Londynie, 20 maja 1943 r., s. 29, 45;
- Telegram Poselstwa RP w Teheranie nr 535, 16 czerwca 1943 r., s. 49;
- Teczka Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej – komplet 174 kart;
- Ustalenia Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Teheranie, s. 47–48;
- Wyrok z uzasadnieniem 12. Sądu Polowego w Teheranie z dnia 20 maja 1943 r., s. 20–44;
- Zeznania Wiktora Styburskiego przed Komisją Badawczą, s. 62–66.
LITERATURA
Draus J., Oświata i nauka polska na Bliskim i Środkowym Wschodzie 1939–1950, Lublin 1993.
Duraczyński E., Rząd Polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja, personalia, polityka, Warszawa 1993.
Grudzińska-Gross K., Gross J.T., War Through Children’s Eyes: The Soviet Occupation of Poland and the Deportations, 1939–1941, Stanford 1981.
Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie, wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996.
Jolluck K.R., Exile and Identity: Polish Women in the Soviet Union during World War II, Pittsburgh 2002. DOI: https://doi.org/10.2307/jj.11498443
Kania L., Służba sprawiedliwości w Wojsku Polskim 1795–1945. Organizacja, prawo, ludzie, Siedlce 2015.
Kunert A.K. (oprac.), Polacy w Iranie 1942–1945, t. 1: Antologia, Warszawa 2002.
Pietrzak J., Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach drugiej wojny światowej. Ośrodki, instytucje, organizacje, Łódź 2012. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-729-8
Potykanowicz-Suda L., Polscy uchodźcy w Iranie w latach 1942–1945 w świetle archiwaliów Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, Rzym 2022.
Sword K., Deportation and Exile: Poles in the Soviet Union, 1939–48. Studies in Russia and East Europe, London–New York 1994.
Szulc P., Czasopiśmiennictwo polskie w Iranie w latach 1942–1945, „Dzieje Najnowsze” 2018, vol. 50(2).
Walaszczyk K., Środkowy Wschód w latach II wojny światowej. Relacje i działania polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w Iranie, Iraku i Afganistanie, Toruń 2012.
Wróbel J., Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950, Łódź 2003.
AKTY PRAWNE
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 537).
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 536).
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Przepisy wprowadzające prawo o ustroju sądów wojskowych oraz kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 538).
Dekret Prezydenta RP z dnia 26 lipca 1939 r. o zmianie kodeksu wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1939, nr 67, poz. 454).
Dekret Prezydenta RP z dnia 17 lutego 1940 r. o Kontroli Państwowej (Dz.U. 1940, nr 5, poz. 11).
Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 21 października 1932 r. – Kodeks karny wojskowy (Dz.U. 1932, nr 91, poz. 765).
Ustawa z dnia 3 czerwca 1921 r. o Kontroli Państwowej (Dz.U. 1921, nr 51, poz. 314).
Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej (Dz.U. 1923, nr 92, poz. 726).
Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 1 września 1939 r. o stanie wojennym (Dz.U. 1939, nr 86, poz. 544).
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/g.2026.73.1.79-95
Date of publication: 2026-09-22 15:20:39
Date of submission: 2026-06-25 20:40:17
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Bartosz Nieścior
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.