Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio F – Historia
Annales UMCS sec. F - Historia jest indeksowanym, recenzowanym, akademickim rocznikiem, którego artykuły dostępne są na zasadzie open-access. Celem czasopisma jest pozyskanie wysokiej jakości, wcześniej niepublikowanych artykułów, artykułów recenzyjnych, recenzji, materiałów z zakresu historii. Teksty powinny odnosić się do następujących dziedzin: • historia polityczna; • historia społeczna; • historia gospodarcza; • historia kultury; • historia dyplomacji; • historia wojskowości; • historia religii; • historia edukacji; • historia historiografii; • gender history; • metodologia historii; • pamięć wspólnoty; Preferowanymi językami publikacji są polski i angielski. Przyjmujemy także teksty napisane w językach kongresowych. Od 2021 roku czasopismo to ukazuje się tylko w wersji elektronicznej. Punkty MEiN: 70 ICV 2018 = 89,77 ISSN: 0239-4251 e-ISSN: 2083-361X Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 25%
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Adamczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relacje pierwszych wojewodów lubelskich ze szlachtą województwa lubelskiego (koniec XV wieku)
Kontakty pierwszych wojewodów lubelskich (z lat 1474–1501) z lubelską szlachtą ograniczały się do obecności podczas wizyt monarchy w Lublinie. Rzadko zasiadali oni wśród niej na sesjach sądów wiecowych. Nie pojawiali się też w Wąwolnicy w podległym im sądzie dla drobnej szlachty, poprzestając na mianowaniu sędziów spośród osób doświadczonych w jurysdykcji szlacheckiej oraz sporadycznym osobistym rozstrzyganiu sporów w swoich rezydencjach. Większą wagę miały relacje wynikające z odpowiedzialności wojewodów za wypełnianie przez szlachtę obowiązku obrony państwa. W ich otoczeniu gromadzili się przedstawiciele miejscowej szlachty jako dowódcy wojsk zaciężnych, powiązani z nimi klientalnie zastępcy sądowi, poręczyciele zobowiązań finansowych, służący też im pożyczkami, najpewniej na potrzeby państwa. Wojewodowie jako reprezentanci w radzie królewskiej lubelskiej wspólnoty terytorialnej cieszyli się zapewne wśród jej przedstawicieli autorytetem, niemniej w ich działaniach przeważała aktywność na forum ogólnopolskim, a sprawy szlachty lubelskiej pozostawały na dalszym planie. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XV wieku daje się zauważyć większa aktywność wojewodów w stosunkach ze szlachtą lubelską, co wiąże się ze wzrostem znaczenia średniej szlachty w dobie walki o egzekucję dóbr i praw.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Sochacka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Architektura pałacowa i dworska w obecnym województwie lubelskim w XVI - XVII w.- zarys problematyki
Z końcem XV wieku na terenie obecnego województwa lubelskiego wprowadzony został nowy system gospodarowania majątkami ziemskimi w formie folwarku. Właściciele posiadłości ziemskich – szlachta i magnateria – rozpoczęli przekształcanie swoich średniowiecznych dworów obronnych zgodnie z tendencjami epoki renesansu. Popularne dwukondygnacyjne, jednotraktowe dwory wieżowe zostały rozbudowane przez dodanie skrajnych pomieszczeń mieszkalnych. Z czasem do dworów wieżowych dodawane były boczne alkierze, między którymi wznoszono arkadowe loggie. Dokonano również przekształceń parterowych dworów, do których dobudowano boczne alkierze. Przebieg zmian w formie dworów trwał przez XVII wiek. W XVI wieku na terenie obecnego województwa lubelskiego rozpoczął się proces przekształcania starych zamków i budowy nowych pałaców. W pierwszej połowie tego wieku nastąpiła renesansowa przebudowa pałacu Firlejów w Dąbrowicy, w Lubartowie wybudowany został pałac Mikołaja Firleja o cechach renesansowych. Do prac przy tych budowlach zatrudnieni zostali włoscy architekci. Santi Gucci budował dla Andrzeja Firleja w stylu manierystycznym skrzydło mieszkalne w zamku rodu Firlejów w Janowcu. Manierystyczną budowlą był pałac Jana Zamoyskiego w Zamościu zaprojektowany przez Bernarda Morando. Elementy manierystyczne i wczesnobarokowe znalazły się w reprezentacyjnej galerii pałacu w Dąbrowicy, dla której wzorca należy szukać w tradycji architektury weneckiej, a wzniesionej przez budowniczych z cechu lubelskiego. Układ palladiański miała willa biskupa Henryka Firleja w Czemiernikach, podobnie jak pałac Radziwiłłów w Białej Podlaskiej wybudowany przez Pawła Negroni. W drugiej połowie XVII wieku w architekturze rezydencjonalnej dominuje barok, którego przedstawicielem był Tylman z Gameren. Dla Lubomirskich architekt prowadził prace budowlane w Janowcu i Lubartowie. Stanisław Herakliusz Lubomirski zlecił Tylmanowi budowę barokowej rezydencji w Puławach, o niezwykłej formie architektonicznej i dekoracji rzeźbiarskiej o tematyce alegoryczno-mitologicznej. W XVI i XVII wieku na terenie obecnego województwa lubelskiego można było zauważyć w architekturze dworskiej stopniowe przechodzenie od form średniowiecznych zamków i dworów obronnych do wygodnych siedzib mieszkalnych. To także czas pojawienia się pałaców wzorowanych na nowożytnej architekturze europejskiej, zwłaszcza włoskiej.
Prawa autorskie (c) 2026 Irena Rolska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dobra monarsze w starostwie brzeskim w świetle rewizji z 1588 roku (część zachodnia)
W artykule omówione zostały dobra monarsze (wielkoksiążęce) leżące w części starostwa brzeskiego, która obecnie znajduje się w granicach województwa lubelskiego. Podstawą źródłową jest rewizja starostwa brzeskiego z 1588 roku przechowywana w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Omówione zostały: sieć osadnicza, jej typologia oraz powinności sprawowane przez poddanych.
Prawa autorskie (c) 2026 Andrzej Buczyło http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Obraz i słowo w politycznym theatrum Lublina XVII–XVIII w. O ikonograficznym kontekście wizualizacji sejmu lubelskiego 1703 roku
Ikonografia polityczna czasów wielkiej wojny północnej to temat słabo do tej pory przebadany. Tekst poświęcony jest wizualnej propagandzie sejmu lubelskiego 1703 roku w kontekście kultywowanej o nim pamięci, której nośnikiem były słowo i obraz. Zarówno król August II oraz jego zwolennicy, jak i antykrólewska opozycja swoje działania (król – sejm 1703 roku, opozycja – zjazd warszawski 1704 roku) próbowali przedstawić jako efekt konsensusu całego szlacheckiego społeczeństwa. Wykorzystywano do tego nie tylko przekaz słowny, lecz także szeroko rozumiany przekaz wizualny. W latach 1703–1704 doszło do swoistego pojedynku na ceremoniały – sejm lubelski vs warszawski zjazd opozycji. W celach propagandowych posługiwano się różnymi formami artystycznego wyrazu: poezją, grafiką, medalami.
Prawa autorskie (c) 2026 Krzysztof Gombin http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Artykuł jest próbą podsumowania dotychczasowych ustaleń dotyczących dziejów terenowego archidiakonatu lubelskiego. Sporo miejsca poświęcono w tekście przedstawieniu naukowej dyskusji dotyczącej genezy i czasu powstania omawianej jednostki administracji terytorialnej Kościoła. Zaprezentowane zostały zarówno te poglądy, które zdominowały wspomnianą dyskusję, jak i wypowiedzi, które nieco odbiegają od powszechnie przyjętych wizji i wydają się skłaniać do podejmowania dalszych badań w tej kwestii. Szczególnie inspirujące obecnie wydają się zwłaszcza nieco zapomniane teksty Józefa Szymańskiego. W artykule przedstawiono również dotychczasowe ustalenia odnośnie do zasięgu, administracyjnych podziałów wewnętrznych oraz etapów rozwoju sieci kościelnej w ramach archidiakonatu lubelskiego, a także samych osób archidiakonów lubelskich.
Prawa autorskie (c) 2026 Jacek Chachaj http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Diecezja i archidiecezja lubelska Kościoła katolickiego 1805–2024. Struktury – miejsca – ludzie
W artykule przedstawiono dzieje diecezji i archidiecezji lubelskiej w latach 1805–2024, ze szczególnym uwzględnieniem zmian terytorialnych, liczby dekanatów i parafii. Uwzględniono też historyczne próby usamodzielnienia Kościoła lubelskiego, podejmowane już od XIII wieku przez hierarchów kościelnych. Oprócz struktur terytorialnych omówiono również, stanowiące ważną część Kościoła powszechnego, zakony męskie i żeńskie, funkcjonujące od 1805/07 roku na terytorium diecezji. Integralną częścią artykułu są informacje dotyczące miejsc zajmowanych przez instytucję Kościoła katolickiego zarówno w przestrzeni miasta Lublina, jak i w całej diecezji/archidiecezji. Zaliczają się do nich nie tylko zabudowania zajmowane przez biskupa i duchownych (kuria biskupia, seminarium duchowne, katedra, kościoły parafialne), lecz także szkoły, z uniwersytetem włącznie, media oraz placówki społeczno-charytatywne. Ten obraz dziejów diecezji uzupełniają informacje o ludziach kształtujących Kościół lubelski, głównie wybitnych duchownych i męczennikach za wiarę.
Prawa autorskie (c) 2026 Robert Kozyrski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Przestrzeń oraz stan folwarków podominikańskich w Mętowie i Trześniowie w chwili ich przejścia pod Zarząd Skarbu Królestwa Polskiego w 1865 roku
W artykule omówiono najważniejsze zagadnienia związane z funkcjonowaniem folwarków w podlubelskich wsiach Trześniowie i Mętowie, należących do 1864 roku do konwentu ojców dominikanów w Lublinie i w tymże roku przeszłych w administrację Zarządu Skarbu Królestwa Polskiego. Znaczną uwagę poświecono przestrzeni i granicom folwarków, jak również analizie i przedstawieniu ich historycznego obszaru na współczesnej mapie. Posłużono się w tym celu pierworysami gruntów folwarcznych sporządzonymi w latach 1866–1867. Kwestie gospodarczo-ekonomiczne zostały scharakteryzowane w ramach takich zagadnień jak: zabudowania folwarczne, inwentarz żywy i martwy, służba folwarczna. Szczegółowe omówienie wszystkich spraw związanych z funkcjonowaniem folwarku w Mętowie i Trześniowie podkreśla jego historyczną rolę dla codziennego funkcjonowania lubelskiego konwentu dominikanów, a współcześnie ma istotne znaczenie dla zrozumienia i ochrony krajobrazu kulturowego.
Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Kumor-Mielnik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Życie społeczne i polityczne ludności ukraińskiej w województwie lubelskim w okresie międzywojennym. Między asymilacją a emancypacją
W okresie międzywojennym województwo lubelskie znajdowało się w centrum kraju, lecz jego wschodnia część pozostawała obszarem pogranicza polsko-ukraińskiego. Przekonanie o przynależności do wspólnoty etnicznej, religijnej, kulturowej czy językowej nie wystarczało, aby trwale ustabilizował się tu podział między poszczególnymi grupami narodowymi. Ukraińskie życie społeczne i polityczne nabrało w tym czasie impetu, ale jednocześnie napotykało konsekwentny opór ze strony władz państwowych. Ukraińcy w swoich postulatach koncentrowali się przede wszystkim na kwestiach ekonomicznych oraz obronie Kościoła prawosławnego, a dopiero w dalszej kolejności na zachowaniu odrębności etnicznej i kulturowej. Taka hierarchia priorytetów wynikała ze słabości ukraińskiego życia politycznego.
Prawa autorskie (c) 2026 Roman Wysocki http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Przemiany sieci miejskiej Lubelszczyzny w latach 1827–1870 i ich dziejowe znaczenie – rekonesans badawczy
W XIX wieku w Lubelskiem odnotowano duże przemiany urbanistyczne. Rozwój sieci miejskiej zaowocował dominacją niewielkich ośrodków prywatnych. W drugiej połowie XIX wieku sieć skurczyła się przez decyzje władz. Autorzy ilustrują wywody za pomocą rycin obrazujących rozmieszczenie przestrzenne miast oraz ich przynależność własnościową. Ukazują wielkość poszczególnych miast i zmiany w tym zakresie w latach 1827–1869. Masowa zamiana miast na osady w roku 1869/1870 sprawiła, że z 86 ośrodków pozostało jedynie 20.
Prawa autorskie (c) 2026 Dariusz Wróbel, Paweł Cebrykow http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Powstanie oraz transformacja strukturalna okręgu Sądu Apelacyjnego w Lublinie w latach 1917–1939
W dniu 1 września 1917 roku nastąpiła inauguracja Królewsko-Polskiego sądownictwa, który tworzyły Sąd Najwyższy oraz dwa okręgi apelacyjne w Lublinie i Warszawie. Po odzyskaniu przez Rzeczpospolitą niepodległości w 1918 roku, nadzór nad wymiarem sprawiedliwości objęło Ministerstwo Sprawiedliwości. Na mocy rozporządzeń i ustaw rozpoczęto tworzenie sądownictwa polskiego. Na terenie Apelacji Lubelskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego funkcjonowało od czterech do sześciu okręgów sądowych. Przebudowa okręgu Sądu Apelacyjnego w Lublinie rozpoczęła się 15 maja 1918 roku i trwała do 1 października 1934 roku, kiedy to nastąpiło jej ostatnie przekształcenie. Pomimo intensywnych prac na wielu płaszczyznach, Apelacja Lubelska przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego pozostawała dezintegralna na poziomie wojewódzkim.
Prawa autorskie (c) 2026 Robert Małek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Przekształcenia sieci kolejowej województwa lubelskiego
Artykuł dotyczy przekształceń sieci kolejowej, rozumianej jako odcinki linii kolejowych oraz stacje (węzły), gdzie linie te łączą się ze sobą. Tekst obejmuje obszar współczesnego (w granicach od 1999 roku) województwa lubelskiego, ale w niezbędnym zakresie uwzględnia stacje położone na skrajach województw lub państw sąsiednich. Od drugiej połowy XIX wieku po dziś dzień linie kolejowe budowano, modernizowano, ale też likwidowano. Tekst stanowi próbę usystematyzowania faktografii dotyczącej takich przekształceń w województwie lubelskim na tle tych zjawisk zachodzących szerszej w skali.
Prawa autorskie (c) 2026 Marek Konstankiewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Trudne ojkonimy Lubelszczyzny w słowniku encyklopedycznym „Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany”
Przedmiotem artykułu jest analiza wybranych ojkonimów Lubelszczyzny, które zostały przedstawione w słowniku encyklopedycznym Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany. Autor z jednej strony opisuje wyniki badań w tej publikacji, z drugiej zaś wnosi głos polemiczny w odniesieniu do analizy niektórych ojkonimów z terenu województwa lubelskiego. Polemika dotyczy dokumentacji źródłowej nazw, interpretacji etymologicznych oraz niektórych ustaleń historycznych. W artykule zostały omówione następujące nazwy miejscowości: Bełżec, Biłgoraj, Frampol, Kryłów, Lubycza Królewska, Nabróż, Wola Machnowska oraz Wola Żurawiecka.
Prawa autorskie (c) 2026 Mariusz Koper http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zwalczanie szkodników roślin w przekazach antycznych agronomów
Rolnictwo było ważną gałęzią gospodarki w starożytnym Rzymie. Produkcja rolna nie tylko zapewniała właścicielom gospodarstw znaczne dochody, lecz także była ważna dla zaopatrzenia ludności w żywność. W produkcji rolnej istotna była ochrona roślin i plonów magazynowych przed szkodnikami. Ich inwazje niszczyły rośliny, zmniejszały plony, obniżały jakość produktów lub czyniły je niezdatnymi do spożycia. Starożytni agronomowie zapisali nazwy wielu szkodników żywiących się zbożami, winoroślą, warzywami i drzewami owocowymi oraz podali metody radzenia sobie z nimi. Większość metod polegała na zabezpieczaniu pomieszczeń, w których przechowywano plony, ochronie wysianych nasion oraz odstraszaniu i eliminowaniu szkodników. Współczesne badania potwierdziły skuteczność części proponowanych metod, natomiast w innych przypadkach – ze względu na intensywność inwazji – konieczne było zastosowanie metod niedostępnych w starożytności. Informacje agronomów zostały potwierdzone badaniami archeologicznymi. Badania, choć wciąż niekompletne i fragmentaryczne, potwierdziły obecność niektórych szkodników wspomnianych w tekstach oraz wielu innych, niezidentyfikowanych przez agronomów. Analizy archeoentomologów potwierdziły także skalę problemu, z jakim musieli się mierzyć starożytni Rzymianie.
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Bartnik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dary wina w późnośredniowiecznej kulturze rycerskiej na przykładzie obrazu tego zjawiska w „Chanson de Bertrand du Guesclin” Jeana Cuveliera (około 1385 roku)
Przedmiotem artykułu jest analiza przykładów fabuł z dzieła Chanson de Bertrand du Guesclin pióra Jeana Cuveliera (około 1385 roku), w których pojawia się motyw daru w postaci wina. Autor argumentuje, że wyjątkowość obrazów darów i spożycia tego trunku na tle innych dzieł z okresu ujmujących te zjawiska potwierdza opinię badaczy, iż poemat pozostaje w bliskiej relacji z kręgami społecznymi uczestników pierwszej fazy Wojny Stuletniej. Przekazywanie wina w darze jest ważnym motywem enfances, części biografii du Guesclina ukazującej jego dzieciństwo i lata młodzieńcze. Sytuacja ta wskazuje na wysokie wartościowanie treści wyrażanych za sprawą wspomnianego daru. Nie jest to dziełem przypadku, gdyż przedstawioną przez Cuveliera strukturę związku społecznego pomiędzy wodzem i jego ludźmi oraz sposobu ich zadzierzgania i podtrzymywania w postaci darów z luksusowych napojów alkoholowych badacze znają dobrze z przekazów wczesnośredniowiecznych, ukazujących tzw. mead-hall communities. Poemat Jeana Cuveliera ujawnia zatem długie trwanie treści kulturowych. Podobieństwa można zauważyć także w przypadku opisów ceremonialnych form picia wina i miodu (jako daru przekazywanego pomiędzy ucztującymi), za sprawą których wyraża się (lub podważa) status danej osoby we wspólnocie wojowniczej.
Prawa autorskie (c) 2026 Wojciech Michalski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rzemiosło ordynackiego Turobina w pierwszej połowie XVII wieku
Turobin był centrum klucza i ważnym ośrodkiem wytwórczości rzemieślniczej Ordynacji Zamojskiej. W analizowanym okresie miasto zyskało nowe możliwości rozwojowe, aczkolwiek odmienna rentowność poszczególnych gałęzi produkcji oraz intensyfikacja klęsk elementarnych pogłębiły majątkowe różnice wśród majstrów cechowych. Temu zjawisku towarzyszyło nasilenie konkurencji ze strony rzemiosła dworskiego i chałupniczego oraz żydowskiego. Populacja Żydów, wspieranych zwłaszcza przez Tomasza Zamoyskiego, powiększyła się dwuipółkrotnie. Dzięki jego przemyślanej polityce gospodarczej ośrodek turobiński przeżywał prawdziwy rozkwit. Wiele przemawia za tym, że po śmierci II ordynata, zwłaszcza w latach czterdziestych XVII wieku, warunki prowadzenia działalności produkcyjnej pogorszyły się, nasilił się fiskalizm i postępowała – obserwowana w badanym okresie – polaryzacja majątkowa majstrów turobińskich.
Prawa autorskie (c) 2026 Dariusz Wojnarski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Ordynacja zabiegająca uwodzeniu do życia nierządnego w bordelach” jako przykład pruskich regulacji odnośnie do prostytucji w Warszawie lat 1796–1806
Sprzedawanie własnego ciała, poza oczywistą chęcią zarobku, jest jednym ze zjawisk społecznych, którego przyczyny umiejscowione są w realiach gospodarczych. Nasileniu patologicznych form prostytucji sprzyja bieda i brak perspektyw, co było szczególnie widoczne wśród zróżnicowanych mieszkańców większych ośrodków miejskich, z których wiele osób zaliczało się do tzw. ludności niestałej. Stan ten występował często w Warszawie, m.in. w okresie niewoli pruskiej 1796–1806, kiedy władze zmuszone zostały do kontroli złego wpływu zjawiska prostytucji na społeczeństwo. Celem opracowania, poza ukazaniem przyczyn nierządu, jest zwrócenie uwagi również na warunki higieniczne oraz system prawny obowiązujący w ostatnich dekadach istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a także na podejście administracji pruskiej do problemu prostytucji w XVII i XVIII wieku. Wprowadzona przez Prusaków w 1802 roku Ordynacja, będąca dekretem normalizującym, określiła granice dobrowolnej prostytucji oraz reguły, jakimi była ona poddawana kontroli w Warszawie. Na ten system reglamentacyjny składały się: rejestracja nierządnic, ich przymusowe badania i leczenie oraz koncesjonowanie domów publicznych.
Prawa autorskie (c) 2026 Grzegorz Michalak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Ojciec swojego ludu”. Pośmiertny wizerunek Franciszka I (1768–1835) w Austrii według relacji podróżniczej Frances Trollope
Artykuł poświęcony jest analizie pośmiertnego wizerunku cesarza Franciszka I, ze szczególnym uwzględnieniem jego odbioru wśród wiedeńczyków w świetle relacji angielskiej podróżniczki Frances Trollope. Podjęto próbę zrozumienia, w jaki sposób cesarz, pomimo konserwatywnego charakteru swoich rządów i negatywnych ocen współczesnej historiografii, zyskał status „ojca ludu” i cieszył się wyjątkową popularnością w stolicy monarchii habsburskiej. Szczególną uwagę poświęcono emocjonalnemu stosunkowi wiedeńczyków do zmarłego monarchy, przejawiającemu się przede wszystkim w licznych anegdotach dokumentujących ich zażyłość z cesarzem. Analiza obejmuje również refleksję nad czynnikami, które wpłynęły na mitologizację Franciszka I, takimi jak jego cechy osobiste, sposób sprawowania rządów i autentyczna więź z ludnością Wiednia.
Prawa autorskie (c) 2026 Weronika Bartuzi http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Księżna Maria Antonia Walpurgis von Wittelsbach – miłośniczka muzyki, artystka i intelektualistka
Artykuł przybliża postać Marii Antonii Walpurgis z domu Wittelsbach (1724–1780), wielkiej miłośniczki muzyki, artystki, kompozytorki, kolekcjonerki, poetki, a także wielkiej intelektualistki. Urodzona na dworze elektorskim w Monachium, odebrała wszechstronne wykształcenie, także muzyczne. Po ślubie z Fryderykiem Krystianem, synem króla Augusta III, została księżną na dworze drezdeńskim, gdzie nie tylko prowadziła zręczną politykę, ale przede wszystkim rozwijała swój mecenat artystyczny, sama doskonaląc się w muzyce, literaturze i malarstwie. Przez całe życie gromadziła dzieła muzyczne, zwłaszcza kompozytorów włoskich. Szeroka działalność kulturalna i dyplomatyczna, którą prowadziła Maria Antonia, pozwala widzieć w niej nie tylko artystkę i mecenaskę, lecz także wielką intelektualistkę.
Prawa autorskie (c) 2026 Jolanta Wąsacz-Krztoń http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Józef Piłsudski był przedstawicielem litewskiej szlachty, która w trakcie unii Litwy z Polską uległa polonizacji. Jeszcze przed I wojną światową Piłsudski uważał, że Litwa powinna zostać zjednoczona z Polską. W latach 1918–1922 próbował realizować koncepcję federacji Polski i Litwy, ale przywódcy państwa litewskiego odrzucili ofertę. Piłsudski nie zamierzał pogodzić się z porażką. Bezskutecznie próbował różnymi metodami zmusić Litwinów do ustępstw. W latach 1926–1935 ponownie sprawował władzę w Polsce. Polski marszałek zadbał o to, aby Polacy nie użyli siły przeciwko Litwie. Cały czas czuł sentyment do swojej litewskiej ojczyzny.
Prawa autorskie (c) 2026 Krzysztof Buchowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w świetle Przewodnika Gimnastycznego „Sokół” (1924–1925)
Przewodnik Gimnastyczny „Sokół” był organem Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. W latach 1924–1925 na łamach czasopisma ukazywały się artykuły, materiały i doniesienia dotyczące działalności gniazd „Sokoła” w Polsce i za granicą. Dość duża ich liczba odnosiła się do Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Obszar Kresów Wschodnich zawierał się w działalności dwóch dzielnic „Sokoła”: Małopolskiej i Mazowieckiej. Część artykułów, sprawozdań i materiałów dotyczyła uwarunkowań działalności: stanu infrastruktury, organizacji i kształcenia kadry szkoleniowej; działalności na polu wychowania fizycznego, sportu, przysposobienia wojskowego; działalności wychowawczej i kulturalno-oświatowej. W pracy sokolej bardzo ważnym elementem była organizacja zlotów sokolich. W działalności Sokolstwa na omawianym obszarze najważniejszy był Zlot Kresowy w Wilnie, przeprowadzony w czerwcu 1924 roku. Wywarł on wpływ na propagandę idei Sokolstwa, szczególnie na Wileńszczyźnie. Lata 1924–1925 były okresem wzmocnienia struktur organizacyjnych, pewnego wzrostu infrastruktury i kształcenia kadr, a także intensywniejszej pracy w gniazdach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
Prawa autorskie (c) 2026 Teresa Drozdek-Małolepsza, Eligiusz Małolepszy http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pierwsza polska wyprawa w Himalaje w 1939 roku na łamach „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”
Pierwsza polska wyprawa himalajska wywołała szerokie zainteresowanie nie tylko w kręgach specjalistycznych, lecz także w prasie codziennej. Przegląd zachowanych źródeł wskazuje, że doniesienia prasowe z polskiej wyprawy na Nanda Devi East w 1939 roku nie stanowiły dotychczas przedmiotu rozważań naukowych. Celem artykułu jest uzupełnienie tej luki poprzez analizę relacji prasowych opublikowanych w pierwszym ogólnopolskim dzienniku – „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym”. Materiał źródłowy obejmuje wydania tego czasopisma z okresu od kwietnia do sierpnia 1939 roku, a także wybrane artykuły z innych gazet, w których relacjonowano przebieg polskiej wyprawy w Himalaje. Artykuł został podzielony na trzy części. W pierwszej przedstawiono zarys dziejów eksploracji Himalajów i Karakorum do 1939 roku, z naciskiem na próby zdobycia najwyższych szczytów. W drugiej skoncentrowano się na przebiegu pierwszej polskiej wyprawy w Himalaje. W trzeciej, opartej na analizie wydań „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”, omówiono sposób, w jaki ekspedycja na Nanda Devi East była relacjonowana w polskiej prasie. W zakończeniu artykułu zestawiono zgromadzony materiał źródłowy, podsumowano wyniki analizy oraz podjęto próbę określenia, które aspekty wyprawy były szczególnie eksponowane w prasie. Przedstawiono także formę, jaką przyjmowały te doniesienia oraz ukazano, w jakim świetle prezentowano ekspedycję polskich alpinistów. Ponadto, w miarę dostępnych danych, oceniono znaczenie tego tematu w kontekście innych informacji publikowanych w omawianym dzienniku.
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Roszkowska, Arkadiusz Włodarczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Współpraca Polaków z żydowskim obozowym ruchem oporu na prowincji Generalnego Gubernatorstwa. Przypadek SS-Arbeitslager „Krasnik” w dystrykcie lubelskim
W latach 1942–1944 w samym centrum miasta Kraśnik w dystrykcie lubelskim funkcjonował obóz pracy SS dla Żydów, zwany powszechnie „Synagogą”. Mimo że przebywało w nim zaledwie od 160 do 300 więźniów, wyróżniał się spośród setek podobnych obozów pracy utworzonych w tym czasie na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Cechował się wysokim stopniem przeżywalności osadzonych oraz faktem, że przetrwał aż do lipca 1944 roku, chociaż nie prowadzono tam żadnej produkcji zbrojeniowej. Więźniowie, na czele z byłymi funkcjonariuszami Żydowskiej Służby Porządkowej z getta kraśnickiego, wzmocnieni grupą deportowanych powstańców z getta warszawskiego, założyli w nim liczną organizację konspiracyjną. Jej celem było przemycanie do i z obozu różnych przedmiotów, zdobywanie broni, organizowanie ucieczek oraz stawianie zbrojnego oporu okupantowi w chwili likwidacji obozu. Zamierzano to osiągnąć poprzez współpracę z organizacjami zewnętrznymi, którymi mieli być zarówno sami więźniowie, jak i miejscowi Polacy. Zadania szczególnie niebezpieczne wykonywała Polka nazwiskiem Szmit. W artykule skupiono się na jej identyfikacji, opisie otoczenia społecznego, motywacji działania i okolicznościach śmierci. Ciekawą konstatacją jest stwierdzenie, że istnieją przesłanki świadczące o jej możliwej współpracy z podziemiem narodowym, uważanym dotychczas za to, które rzadziej udzielało pomocy Żydom. Ponadto opisano przygotowania obozowego ruchu oporu do wywołania w „Synagodze” powstania, dotychczas nieznanego historykom.
Prawa autorskie (c) 2026 Dominik Szulc, Jurij Fedoryk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Świadomość zbrodni a strach przed karą – psychologiczne aspekty postaw nazistowskich zbrodniarzy wojennych
Strach był motywatorem zachowań i postaw nazistowskich zbrodniarzy w niemal każdym aspekcie działań wojennych. Dotyczy zarówno szeregowych żołnierzy i osób postronnych, jak i dygnitarzy najwyższego szczebla – wojskowych i politycznych. Psychoanalityczne próby wyjaśnienia motywacji ich działań wydają się o tyle zasadne, że charakter i skala popełnionych przezeń zbrodni wykracza poza warsztat, metodologię i metodykę badań, którymi dysponuje historyk. Strach przed możliwymi konsekwencjami popełnionych czynów, w tym przed społecznym napiętnowaniem, represjami wobec najbliższych osób i konfrontacją z tlącymi się resztkami własnego sumienia, podsuwały myśl o dezercji oraz decyzję permanentnym zacieraniu śladów, które w obozach zagłady przyjmowało formę z góry obmyślonego procederu. Strach nie niwelował jednak chęci popełnienia zbrodni, która towarzyszyła nazistom do samego końca wojny i była realizowana z pełną zapalczywością, a nawet z satysfakcją.
Prawa autorskie (c) 2026 Przemysław Sołga http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wizualność Lublina w fotografii Tadeusza Ptasińskiego – projekt Ośrodka Brama Grodzka „Teatr NN”
Tekst stanowi prezentację życiorysu Tadeusza Zdzisława Ptasińskiego – lubelskiego fotografika, żołnierza Wojska Polskiego i działacza społecznego. W artykule wykazano korelację i wpływ na bieg życia prywatnego i zawodowego pasji fotograficznej oraz najważniejsze osiągnięcia w dziedzinie. Oprócz analizy metod stosowanych przez artystę w praktyce, artykuł zawiera również opis sprzętu fotograficznego, jakim posługiwał się Tadeusz Ptasiński. Opisano również najważniejsze założenia i cele projektu „Lublin Tadeusza Ptasińskiego”, organizowanego we współpracy z Ośrodkiem Brama Grodzka „Teatr NN” w Lublinie.
Prawa autorskie (c) 2026 Piotr Jarecki http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dydaktyka historii według Adama Kłodzińskiego (1918)
W artykule zaprezentowano wczesny okres działalności Adama Kłodzińskiego w zakresie dydaktyki historii, który miał miejsce w autonomicznej Galicji. Jego przemyślenia wynikały z doświadczeń praktyki, a zawarł je w pracy z 1918 roku Z zagadnień dydaktyki historii. Na szczególną uwagę zasługują jego propozycje dotyczące: określenia podstawowego celu nauczania historii, jakim jest rozumienie teraźniejszości; wprowadzenia minimum programowego i konieczności znacznej redukcji nauczanych treści historycznych dotyczących okresu sprzed rewolucji francuskiej; konieczności zachowania autonomii nauczyciela w zakresie wyboru podręcznika i innych środków dydaktycznych; uwzględniania konieczności indywidualizowania procesu nauczania. Dzięki tym przemyśleniom został pierwszym wykładowcą dydaktyki historii w Studium Pedagogicznym Uniwersytecie Jagiellońskim.
Prawa autorskie (c) 2026 Maria Stinia http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Edukacja (nie tylko) regionalna. Oferta edukacyjna muzeum regionalnego na przykładzie Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim
Głównym celem artykułu jest prezentacja i omówienie wybranych form działań o charakterze edukacyjnym prowadzonych przez Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim. Przedstawione zostały zarówno typowe formy edukacji muzealnej, takie jak lekcje czy warsztaty, jak i przedsięwzięcia towarzyszące. Autor zaprezentował również rys historyczny placówki w połączeniu ze wskazaniem innych, wybranych instytucji kultury funkcjonujących na obszarze Kociewia, mających muzealny lub paramuzealny charakter.
Prawa autorskie (c) 2026 Oskar Kamiński http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Aspekty edukacyjne, wychowawcze i terapeutyczne Muzeum Starych Zabawek w Gdańsku
Celem artykułu jest przedstawienie Muzeum Starych Zabawek w Gdańsku jako miejsca edukacyjnego, analizowanego przez pryzmat technik przekazywania wiedzy oraz tematów, jakie są w nim poruszane, nie tylko w odniesieniu do historii, ale i do dawnego wychowania, moralności oraz problemów społecznych. Poruszony został również terapeutyczny aspekt muzeum, które ma niezwykle silny, emocjonalny wpływ zarówno na starszych, jak i na młodszych odbiorców.
Prawa autorskie (c) 2026 Maja Jabłońska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Polska muzyka rockowa w muzeach. Badanie dziedzictwa i pamięci kulturowej
Artykuł dotyczy upamiętniania polskiej muzyki rockowej w muzeach. Jego celem jest przedstawienie zadań narracji muzealnej upamiętniającej muzykę rockową, w której historia i dziedzictwo przeplatają się z pamięcią zbiorową i nostalgią. W pracy wyróżniono różne konteksty narracji: historyczny, artystyczny, polityczny, społeczny i komercyjny, omówiono także znaczenie tych muzeów dla miast, w których się znajdują.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Idzikowska-Czubaj http://creativecommons.org/licenses/by/4.0