Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury
Na łamach rocznika „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” publikowane są prace dotyczące relacji języka do kultury, człowieka i społeczeństwa. Etnolingwistykę rozumie się jako lingwistykę antropologiczno-kulturowej o nachyleniu kognitywnym. Pismo zostało założone w 1988 roku przez Jerzego Bartmińskiego z intencją dyskutowania na polskim gruncie zagadnień lingwistyki kulturowej i kognitywnej, zwłaszcza problemów językowego obrazu świata, stereotypów językowych, konceptów kulturowych i nazw wartości. Od 2004 roku „Etnolingwistyka” jest organem dwóch komisji etnolingwistycznych – krajowej (działającej w ramach Komitetu Językoznawstwa PAN) i międzynarodowej (przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów). Punkty MEiN: 70 Od 2021 roku czasopismo to ukazuje się tylko w wersji elektronicznej. ISSN: 0860-8032 e-ISSN: 2449-8335 Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 30%
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2025 Redakcja czasopisma http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fotografia Jurija Derenikowicza Apresjana (1930-2024)
Jurij Derenikowicz Apresjan, czyli jak sprostać swoim czasom
W artykule przedstawiono życie i najważniejsze dokonania naukowe Jurija D. Apresjana (1930–2024), rusycysty i anglisty o światowej sławie, teoretyka języka, metodologa, leksykografa, współtwórcy (wraz z Igorem Mielczukiem) moskiewskiej szkoły semantycznej. Uczony przez całe życie naukowe rozwijał koncepcję systemowego i integralnego opisu języka, a tworzoną teorię weryfikował podczas opracowywania nowatorskich słowników jedno- i dwujęzycznych. Był bardzo oddany nauce, ale nad karierę naukową zawsze przedkładał wierność wyznawanym wartościom i obronę praw człowieka. Za bezkompromisową postawę spotykały Go bolesne konsekwencje, nigdy jednak nie zrezygnował z prac badawczych, choćby musiał je prowadzić w skrajnie trudnych warunkach. Był mistrzem dla kolejnych pokoleń młodych lingwistów. Na polskie językoznawstwo oddziałał nie tylko swoimi pracami, do naszego kraju również chętnie przyjeżdżał na konferencje naukowe i z wykładami, miał tu przyjaciół.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Pajdzińska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pojęcie i miejsce pragmatyki w koncepcji integralnego opisu języka Jurija Derenikowicza Apresjana
Autor omawia rozumienie pragmatyki w pismach Jurija D. Apresjana, umieszczając to pojęcie na tle koncepcji semiotycznych. Przedstawia ponadto ewolucję poglądów lingwisty w interesującym obszarze. Początkowo, podobnie jak Charles Morris, uczony łączył pragmatykę z badaniami relacji wyrażeń językowych do ich interpretatorów. Kolejne prace Apresjana przyniosły zmianę tej perspektywy. Badacz zaczął pojmować pragmatykę jako utrwalony w języku stosunek nadawcy do rzeczywistości, treści swojego przekazu i odbiorcy. Artykuł zawiera omówienie roli pragmatyki w ramach teorii integralnego opisu języka, która została zaproponowana przez Apresjana jako efekt jego długoletnich badań leksykograficznych, semantycznych i składniowych. Analizowane są również językowe wykładniki informacji pragmatycznej, rodzaje ocen nadawcy w stosunku do aspektów pragmatycznych znaku oraz mechanizmy pragmatyczne istotne z leksykograficznego punktu widzenia.
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Sobotka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Między etnolingwistyką a fenomenologią, czyli o wzajemnej przekładalności językowo konstruowanych światów doświadczanych
Celem artykułu jest zidentyfikowanie warunków przekładu kulturowego, bez którego nie byłoby ani etnolingwistyki, ani etnografii. Autor kieruje uwagę na fenomenologiczne inspiracje badań jakościowych. Pierwszą z nich jest potrzeba analizowania konkretnego kontekstu sytuacyjnego, jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu język rządzi ludzkim doświadczeniem. Na podstawie propozycji Edmunda Husserla można przyjmować, że władza języka nad człowiekiem ma inny zasięg w sytuacjach, gdy spontaniczne (przedteoretyczne) nastawienie do zjawisk góruje nad nastawieniem refleksyjnym (teoretycznym), a inny wówczas, gdy jest na odwrót. Zarówno etnolingwistyka, jak i etnografia wychodzą z założenia, że kierunki społecznego tworzenia rzeczywistości mogą się między sobą zasadniczo różnić z uwagi na odmienne systemy językowo-kulturowe. Mimo to można zakładać, że ludzka cielesność, analizowana w refleksji, stanowi wspólny mianownik takich systemów, dzięki czemu etnolingwiści i etnografowie przy podjęciu dostatecznego wysiłku mogą nauczyć się relatywnie dobrze rozumieć każdy tekst „od wewnątrz” (emicznie, czyli z perspektywy tubylca).
Prawa autorskie (c) 2025 Jan Kajfosz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Duch i kultura w języku – o myśleniu etnolingwistycznym Karla Vosslera
Niniejszy artykuł to krytyczna refleksja na temat zainicjowanych przez Karla Vosslera (1872–1949) na przełomie XIX i XX wieku prac badawczych; ich efektem było wypracowanie nowatorskiej koncepcji języka i badań z zakresu językoznawstwa. Vossler reprezentuje nurt antypozytywistyczny, odwołuje się z jednej strony do estetyki B. Crocego, z drugiej strony czerpie z heglowskiej filozofii ducha i humboldtowskiej dychotomii έργον i ένέργέία. W roku 1925 ukazuje się obszerne studium Duch i kultura w języku, które traktuje się jako summajego działalności naukowej. Dziś koncepcja Vosslera popadła niemalże w zapomnienie. Co jest i było tego przyczyną, dlaczego już wówczas nie chciano dostrzec w niej rysów awangardowości i jakościowego postępu? Co przesądziło o tym, że koncepcja trafiła na obrzeża dyskursu naukowego i pojawia się jedynie jako element historii współczesnego językoznawstwa? Moim celem jest próba odpowiedzi na powyższe pytania oraz pokazanie zawartego w koncepcji Vosslera znacznego potencjału eksplanacyjnego, który nadal – mimo upływu czasu – może stanowić przyczynek do dalszych badań nad językiem i kulturą z pozycji etnolingwistycznej.
Prawa autorskie (c) 2025 Marek Cieszkowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Koncept DOMOVINA (Ojczyzna) w jednym obszarze pojęciowym z konceptami DRŽAVA (PAŃSTWO) i NAROD (NARÓD)
W artykule zaprezentowano całościowy obraz świata konceptu domovina (ojczyzna) / otaЏbina (ojczyzna) w języku serbskim w kontekście jednego obszaru pojęciowego z konceptami država (państwo) i narod (lud). Aby przeanalizować strukturę, charakterystykę wartości i powiązania tego pojęcia z innymi, podobnymi pojęciami, a także rozważyć jego różne aspekty, sięgnięto do metodologii lubelskiej szkoły kognitywnej – etnolingwistyki, która bierze pod uwagę dane systemowe, tekstowe i ankietowe. Badania wykazały, że koncept domovina jest zmienny i podlega przeobrażeniom historycznym, społecznym i kulturowym, ale mimo to pozostaje w ścisłym związku z poczuciem przynależności do wspólnoty i z tożsamością zbiorową. Na koniec podano syntetyczną definicję kognitywną tego konceptu.
Prawa autorskie (c) 2025 Stana Ristić, Ivana Lazić Konjik, Ivana Lazić Konjik, Ivana Lazić Konjik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pojęcie ojczyzny w języku litewskim nie ma starych korzeni. Według Antanasa Maceiny w dzisiejszym rozumieniu jest ono wytworem czasów nowożytnych. Postrzeganie ojczyzny jako bytu politycznego, jako kraju, ukształtowało się w XIX wieku. Na podstawie analizy słowników i tekstów można wyróżnić dwa profile ojczyzny: (1) Ojczyzna to miejsce urodzenia, ojcowizna, dom rodziców. Najwyraźniej widać to w przykładach zawartych w LKŽ, ponieważ odzwierciedlają percepcję mieszkańca wsi z końca XIX i pierwszej połowy XX w., kiedy centrum świata człowieka był dom rodzicielski. Pogląd ten jest częściowo wspierany przez folklor. (2) Ojczyzna to kraj, państwo. Dążenie do postrzegania ojczyzny jako czegoś więcej niż miejsca urodzenia lub domu rodziców jest widoczne zarówno w folklorze, jak i w tekstach literackich. Literatura pierwszej połowy XX w. oraz inteligencja niepodległej Litwy jeszcze bardziej uwznioślają tę koncepcję ojczyzny, a dzieła emigrantów, zesłańców i partyzantów wywyższają ją i idealizują. Wyraźne są dwie kluczowe kwestie: miłość do ojczyzny, która jest podsycana tęsknotą, i walka o ojczyznę. W dzisiejszej literaturze emigracyjnej obecna jest tylko tęsknota i wyidealizowana ojczyzna, a w twórczości młodych pisarzy mieszkających na Litwie nie ma już ojczyzny – żyją w warunkach pokojowych i we własnym domu, a nowa koncepcja ojczyzny jeszcze się nie wykrystalizowała.
Prawa autorskie (c) 2025 Marius Smetona http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Koncept polskość w ujęciu etnolingwistycznym
W artykule podjęto próbę opisu konceptu polskość z wykorzystaniem narzędzi etnolingwistycznych oraz osiągnięć lingwistyki korpusowej. W pracy wyjaśniono, jak we współczesnej oraz dawnej leksykografii jest/było definiowane pojęcie polskość; jak jest ono współcześnie rozumiane przez młode pokolenie; czym jest polskość z punktu widzenia państwa. Pojęcie polskość zostało zdefiniowane w polskiej leksykografii już w XIX wieku. W świetle współczesnych źródeł słownikowych leksem polskość ma trzy znaczenia odnoszące się do: terytorium (Polska), osób (Polacy) oraz pochodzenia. W definicjach formułowanych w ankietach przez studentów podkreślane są zarówno więzi spajające społeczeństwo, podtrzymywanie tradycji, pamięć o historii, jak i znajomość języka polskiego, polskie pochodzenie, mentalność. W teście asocjacyjnym ujawniono ponad 500 słów-reakcji oddających powszechne, typowe skojarzenia z polskością. W dyskursie instytucjonalnym polskość jawi się jako zespół wartości, postaw i działań zasługujących na podziękowania, ważnych z punktu widzenia kształtowania kolejnych pokoleń, zwłaszcza poza granicami. Dane tekstowe z platformy Sketch Engine pokazują, że polskość może być zarówno w kimś (w człowieku), jak i w czymś (w muzyce), może być powodem do dumy i zawstydzenia. Polskość niezmiennie wymaga ochrony.
Prawa autorskie (c) 2025 Ewa Jadwiga Białek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Językowy obraz świata, literatura i przekład literacki. Kategoria matki w utworze The Peace of Utrecht Alice Munro i jego polskim tłumaczeniu
W artykule rozpatruję kwestię, jak językoznawstwo kognitywne może przyczyniać się do rozwoju badań nad literaturą i przekładem literackim w odniesieniu do językowego obrazu świata, koncepcji rozwijanej w ramach Lubelskiej Etnolingwistyki Kognitywnej. Problem ten omawiam wykorzystując materiał językowy pochodzący z autobiograficznego opowiadania Alice Munro The Peace of Utrecht oraz jego tłumaczenia na język polski (Pokój utrechcki). W analizie wykorzystuję pojęcie Wyidealizowanych Modeli Poznawczych (ang. Idealised Cognitive Models, ICMs), pomagające uwypuklić bogactwo i złożoność idiosynkratycznych kategoryzacji, oraz etnolingwistyczne pojęcie stereotypu językowego, dotyczące zakorzenionego w języku polskim obrazu matki. Ta druga koncepcja pozwala rozważyć, w jaki sposób kultura docelowa może wpływać na tekst docelowy. Wnioski płynące z tej dwuczęściowej analizy wskazują, że pomimo pewnych różnic w zakresie modeli teoretycznych i metodologii, obszary badawcze językoznawstwa kognitywnego i Lubelskiej Etnolingwistyki Kognitywnej wzajemnie się dopełniają, dzięki czemu możliwe jest pełniejsze ujęcie wzajemnych uwarunkowań języka, kultury oraz procesów poznawczych leżących u podstaw dyskursu literackiego i literackiego przekładu.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Stadnik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Koncept zdraví [zdrowie] w języku czeskim
Autorki przedstawiają kluczowe ustalenia wynikające z badań przeprowadzonych w ramach międzynarodowego konwersatorium EUROJOS-2 oraz formułują kompleksową definicję kognitywną pojęcia zdraví [zdrowie] w języku czeskim. Metodologia badań czerpie ze współczesnej etnolingwistyki, koncepcji językowego obrazu świata i teorii metafory pojęciowej. Poprzez analizę danych systemowych (obejmujących dane słownikowe, idiomy i pareomie), danych empirycznych (badanie ankietowe przeprowadzone wśród studentów) i danych tekstowych (teksty kultury ludowej, medialne i inne), autorki rekonstruują językowy obraz zdraví w języku czeskim. Badanie etymologii, frazeologii i najnowszych tekstów medialnych potwierdza, iż pojęcie to od wieków pozostaje najcenniejszą wartością w czeskim językowym obrazie świata. Jest postrzegane jako prototypowa manifestacja życia, stojąca w opozycji do choroby i śmierci. Oprócz związku z konceptem życia, zdraví jest ściśle powiązane z konceptami siły, stabilności, całości, ruchu, młodości itd. Jednak konceptualizacja zdraví również uległa stopniowym modyfikacjom. Choć w starszym języku czeskim zdraví było rozumiane przede wszystkim jako stan fizyczny bez bólu i choroby, dany ludziom przez Boga na ograniczony czas, współczesne pokolenie użytkowników języka czeskiego podkreśla nierozłączność dobrego samopoczucia fizycznego i psychicznego, subiektywnego doświadczenia, stabilności społecznej i indywidualnej odpowiedzialności.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Christou, Karolína Cinkrautová, Karla Tvrdá http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Język ukraiński jako ochrona granic państwa – aspekt psycholingwistyczny
Autorki prezentują psycholingwistyczną analizę świadomości językowej Ukraińców w wyniku badania reakcji na leksykalny bodziec mowa 'język’. Podstawę analiz stanowią wyniki eksperymentu asocjacyjnego, przeprowadzonego wśród Ukraińców pod koniec 2022 roku. Ukazują one treść asocjacyjną związaną z koncepcją języka. Powstałe pole asocjacyjne obejmuje reakcje, które można podzielić na kilka grup semantycznych, obejmujących aspekty narodowe, etniczne, emocjonalne, folklorystyczne i związane z aktywnością człowieka, a także sferę ujawniającą różnorodne funkcje językowe. Badanie miało na celu ujawnienie roli tożsamości językowej i świadomości językowej w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej.
Prawa autorskie (c) 2025 Irena Snikhovska, Olena Denysevych http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Braterstwo dusz w obliczu tragedii (w dyskursie memowym wywołanym rosyjską inwazją na Ukrainę)
Artykuł poświęcony jest fenomenowi polsko-ukraińskiego braterstwa dusz, jaki powstał wskutek rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Autorka poddała analizie dyskurs memowy, w którym internauci wyrażali swoje poparcie dla ofiar wojny i walczących żołnierzy. Multimodalność i intertekstowość komunikatów cyfrowych sprzyjają twórczej ekspresji, natomiast możliwość ich rozpowszechniania, powielania i modyfikowania pozwala każdemu internaucie uczestniczyć w multigłosowym dyskursie. Analiza memów wyrażających poparcie dla Ukrainy wykazała, że ich struktury powstały w wyniku integracji pojęciowej: braterstwa duszy w kontekście wojny, tworząc amalgamat pojęciowy. Konceptualizacja braterstwa w sytuacji dramatu wojennego przebiega zatem według wzoru: wydarzenie oceniane jako złe (atak Rosji na Ukrainę) wywołuje reaktywne emocje podmiotu obserwującego (gniew, złość, strach), pociągając za sobą konkretne działania na rzecz ofiary: pozytywne (organizowanie pomocy i wsparcia) oraz negatywne (działania na szkodę agresora), które jednak zyskują wartość pozytywną ze względu na motywację działań. Godząc w sprawcę zła, odnoszą się tym samym do moralnego prawa ukarania winnego w imię obrony wolności, sprawiedliwości i dobra.
Prawa autorskie (c) 2025 Ewa Jadwiga Masłowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Okrucieństwo w dawnej polszczyźnie – pojęcie, wartość – na podstawie rzeczowników okrucieństwo, okrutność
Artykuł stanowi próbę odtworzenia pojmowania i wartościowania okrucieństwa w okresie od staropolszczyzny do końca doby średniopolskiej na podstawie kontekstowych użyć dwóch reprezentujących pojęcie leksemów – okrutność i okrucieństwo. Materiał badawczy stanowią egzemplifikacje z odpowiednich słowników i korpusów tekstów historycznych. Sensem pojęcia okrucieństwo w dawnych czasach było zadawanie cierpienia, widziane jako skłonność człowieka i jej realizacja w czynach. Pojęcie było w tym czasie stabilne, jego ewolucja, a raczej jej pierwszy ślad, nastąpiła dopiero pod koniec doby średniopolskiej – było to rozszerzenie sensu – jako obiekty okrucieństwa zaczęto postrzegać nie tylko ludzi (jak wcześniej), ale i zwierzęta. Z pojmowaniem okrucieństwa łączyła się jego ujemna aksjologizacja eksponowana w tekstach na różne sposoby, m.in. przez umieszczanie go pośród innych pojęć negatywnie wartościowanych, opatrywanie negatywnymi epitetami, czy epatowanie grozą. Pojęcie było przez cały badany okres oceniane jednoznacznie negatywnie i tak jest do dzisiaj, odstępstwa od takiej oceny były zupełnie wyjątkowe, a zatem można je uznać za uniwersalną antywartość.
Prawa autorskie (c) 2025 Beata Raszewska-Żurek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zmiany w semantyce wybranych nazw regionów i ich mieszkańców w świetle badań ankietowych z lat 1990–2020 (na przykładzie Podhala i górala)
Celem artykułu jest nakreślenie zmian, jakie zaszły w wyobrażeniu Podhala i jego mieszkańców we współczesnym języku polskim. Podhale to miejsce ważne dla Polski pod względem historycznym, kulturowym i gospodarczym, z kolei jego mieszkańcy to ludzie, którzy często są postrzegani przez pryzmat stereotypowych cech przypisywanych góralowi. Bazę materiałową stanowią dane ankietowe pozyskane od studentów w roku 1990, 2000, 2010 oraz 2020. Ujawniły one, że w ciągu czterech ostatnich dekad na Podhale niezmiennie patrzono przez pryzmat cech lokatywnych (specyficzne położenie geograficzne), kulturowych (regionalna odmiana języka – gwara, tradycje i obyczaje) oraz bytowych (wysokie możliwości produkcyjne, rozwinięte rolnictwo). Natomiast w obrazie mieszkańców ujawniły się trzy zespoły cech – po pierwsze – kulturowe: język, tradycja, kultura, obyczaje, folklor, śpiew; po drugie – charakterystyki dotyczące zajęć: praca, styl życia; po trzecie – psychiczne: szczerość, duma, upór. Znaczącą rolę odgrywa również charakterystyka mieszkańców Podhala w kategoriach fizycznych: siła, wigor, postawa, zwinność, krzepa. Cechy psychospołeczne, takie jak: gościnność, mądrość, otwartość, serdeczność, życzliwość, miłość do gór, są cechami stereotypowymi, utrwalonymi kulturowo i funkcjonującymi w szerokim obiegu społecznym. Co ciekawe, w obrazie Podhala i górala przeważa ewaluacja pozytywna z ograniczonymi akcentami krytycznymi, szczególnie w aspekcie psychospołecznym.
Prawa autorskie (c) 2025 Beata Żywicka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Robimy paznokcie i rozmawiamy” – metafory konceptualne w triadzie PRACA – ZAWÓD – KARIERA
Artykuł zawiera analizę metafor konceptualnych występujących w spontanicznej rozmowie prowadzonej podczas wykonywania usługi manicure. Ponieważ głównym tematem konwersacji jest życie zawodowe, uwaga skupia się na rekonstrukcji metaforycznego obrazu pracy, który wyłania się z wypowiedzi rozmówczyń. Ujmuje się ją w triadzie pojęć pokrewnych: PRACA – ZAWÓD – KARIERA. Badanie zostało umieszczone w dynamicznym modelu mówienia. W konkluzji ujawniono istotne różnice w ontologicznym konceptualizowaniu wybranych pojęć w analizowanej rozmowie. Metafory pracy fundowane były na solidnych podstawach materiałowych, odwzorowywały podobieństwa do substancji stałych czy konkretnych rzeczy; z kolei zawód jawił się w wypowiedziach rozmówczyń jako coś płynnego, w ruchu, przywołując ontologię cieczy.
Prawa autorskie (c) 2025 Magdalena Steciąg http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Komizm, jego formy i funkcje w „psich wypowiedziach” na Instagramie
Komizm to coś, co towarzyszy człowiekowi w różnych sytuacjach. Humor często pozwala na wzbudzenie sympatii i radzenie sobie w trudnych momentach. Za jego pośrednictwem realizowane są też różne cele, zależne m.in. od jego formy i środka komunikacji. Ludzkie przekazy i wytwory są rejestrowane w nowy sposób dzięki nowoczesnym technologiom. Tak się dzieje również z przekazami komicznymi, które występują na wielu platformach internetowych, m.in. na Instagramie. Obszar badań autorki stanowią Insta Reels tworzone na wybranych profilach Instagrama i prezentujące treści w postaci wypowiedzi przypisanych psom. Analizie poddano tę postać powstałą dzięki funkcjom portali społecznościowych. Badania miały na celu przede wszystkim sprawdzenie wcześniej przyjętego założenia, że wypowiedzi mają charakter komiczny. Przeanalizowano zatem formy, w których ów komizm występuje, a także wykorzystane do jego powstania środki językowe, w tym środki retoryczne. Na koniec dokonano próby odpowiedzi na pytanie, jaką funkcję, poza ludyczną, zabawową pełnią badane Insta Reels i prezentowane na nich nagrania.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Kijak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relacja człowiek – zwierzę w językowym obrazie świata Tuaregów
Autorka bada pojęcie wielbłąda w języku Tuaregów. Przedstawiona analiza tekstów głównie z początku XX wieku dotyczy społeczeństwa tradycyjnego, czyli takiego, które opiera swój byt na koczownictwie. Ukazuje znaczenie wielbłąda w kontekście kultury i tożsamości Tuaregów. Dowodzi, że wykracza on poza swoją funkcję użytkową, będąc centralnym elementem systemu praktyk społecznych oraz tożsamości Tuaregów. Wielbłąd to przyjaciel, towarzysz broni, doradca. Wielbłąd patrzy, wie, podejmuje decyzje. Pojęcie wielbłąda pozwala odkryć głęboką relację człowiek - zwierzę, która kształtuje role życiowe człowieka, wyznacza cele całej społeczności i decyduje o funkcjonowaniu ludzi. Jest to relacja o charakterze symbiotycznym, pozwalająca mówić o wielbłądach ludzi, ale też o ludziach wielbłądów.
Prawa autorskie (c) 2025 Marta Jackowska-Uwadizu http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Przysłowia hausa na temat małżeństwa – ich treści kulturowe, znaczenia i funkcje
W artykule analizowane są treści, znaczenia i funkcje przysłów zawierających tradycyjne hausańskie poglądy na temat małżeństwa. Analiza ma charakter etnolingwistyczny, a jej celem jest rekonstrukcja konceptu małżeństwo w języku hausa i uwarunkowanych kulturowo sposobów myślenia o małżeństwie w społeczności posługującej się tym językiem. Dane językowe wykorzystane w analizach obejmują 25 przysłów hausa odnoszących się do domeny pojęciowej małżeństwa. Przysłowia zawierające słowa klucze są wykładnikami kodów kulturowych. Odszyfrowanie owych kodów pomaga w prawidłowej interpretacji znaczeń i funkcji przysłów.
Prawa autorskie (c) 2025 Patryk Zając http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Werbalizując nieracjonalne – wiara w czarownice w dialektach szaryskich
Analiza dialektów szaryskich pokazuje, iż wśród miejscowej ludności występowała niegdyś powszechna i głęboko zakorzeniona wiara w istnienie czarownic i czarów oraz w ich wpływ na ludzi. Przekonania te można uznać za wiarę w zjawiska paranormalne, która pomagała w radzeniu sobie z nieprzewidywanymi zdarzeniami i zapewniała pewien stopień kontroli nad sytuacją, gdy pełna kontrola nie była możliwa. W artykule identyfikuje się płaszczyznę wierzeń, wspólną dla wiary w czarownice, teorie spiskowe i plotki. Dzięki szczegółowym badaniom wyrażeń dialektalnych można identyfikować cechy językowe potwierdzające prawdziwość takich przekonań. W artykule zwraca się także uwagę na to, w jaki sposób błąd argumentum ad populum i modalność epistemiczna zwiększają rzekomą wiarygodność informacji. Szczególny nacisk położono na zjawisko rzucania czarów i jego językowe przejawy. Paranormalne przekonania co do działania sił nadprzyrodzonych, takich jak czarownice i czary, były niegdyś wzmacniane poprzez silne motywacje pozajęzykowe, a w dialektach szaryskich charakteryzowały się odrębnymi formami językowymi, co można uznać za wcześniejszą formę współczesnych teorii spiskowych i różnych form dezinformacji.
Prawa autorskie (c) 2025 Miroslava Gavurová http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dativ zakletve w kontekście aktu zaklinania się (na materiale języka chorwackiego, serbskiego, bośniackiego i czarnogórskiego)
Autorka bada, w jaki sposób jest rozumiane oraz kategoryzowane pojęcie dativ zakletve i jego terminologiczne odpowiedniki. W badaniu wstępnym dokonany został przegląd chorwackich, serbskich, bośniackich i czarnogórskich gramatyk opisujących pojęcie, następnie na podstawie źródeł o różnym stopniu szczegółowości przedstawiono akt mowy zakletva, w którym osadzone jest tytułowe znaczenie celownika. Na tej podstawie można stwierdzić, że dativ zakletve został wyodrębniony z jednego tylko spośród wielu schematów formuł ludowego aktu zaklinania się, które obecnie funkcjonują jako frazeologizmy z licznymi redukcjami składników. Badanie opisów omawianego użycia celownika pokazuje problemy z jego klasyfikacją, wynikające między innymi z kontynuowania starej tradycji gramatycznej, braku wnikliwej analizy budowy i funkcji formuł zaklinania się oraz z doboru materiału źródłowego. Końcowy wniosek ukazuje brak podstaw do wyodrębnienia tytułowego pojęcia i przedstawia wady samej kategoryzacji.
Prawa autorskie (c) 2025 Sybilla Sonia Daković http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kukiełka ‘rodzaj pieczywa’ w gwarach i w dawnej tradycji ludowej
Artykuł jest poświęcony opisowi obrazu kukiełki 'rodzaju pieczywa' w polskich gwarach i w kulturze ludowej na podstawie materiałów z Kartoteki słownika gwar polskich i wybranych słowników gwarowych. Autorka omawia warianty fonetycznomorfologiczne słowa, wyrazy pochodne słowotwórczo, proponowane definicje kukiełki, utrwalone związki frazeologiczne, frazemy i przysłowia z tym słowem. Ustala fasety, w których zawarte są składniki językowego obrazu kukiełki, tworzące jej definicję kognitywną.
Prawa autorskie (c) 2025 Renata Przybylska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Polski stereotyp jedynaka utrwalony w tekstach polskiego folkloru
W artykule podjęto próbę ustalenia treści językowego stereotypu jedynaka utrwalonego w tekstach folkloru słownego. Dokonano analizy materiału systemowego i tekstowego i dowiedziono, że zwłaszcza w tekstach folkloru dominuje negatywny stereotyp jedynaka. Treść tego stereotypu skupia się przede wszystkim wokół przekonania, że rodzice jedynaków, traktując ich wyjątkowo, prowadzą do przesadnego ich rozpieszczania, a w konsekwencji do uformowania cech ocenianych społecznie jako jednoznacznie negatywne, takich jak: niewdzięczność, lenistwo, pycha, wybredność, zepsucie czy niegodziwość. Mimo to jedynak bywa postrzegany jako atrakcyjny kandydat na małżonka z uwagi na swoją urodę i majątek. Taki obraz jedynaka służył jako przestroga i forma zachęty do posiadania większej liczby potomstwa.
Prawa autorskie (c) 2025 Barbara Żebrowska-Mazur http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Recenzja książki: Natalja Izotowa, Serhij Potapenko (red.), Ukrain’skyj wojennyj dyskurs: polilog żanriw i styliw, Kyiw: Wydawnyczyj centr KNLU, 2024, 216 s.
Prawa autorskie (c) 2025 Adam Głaz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
O języku arabskim – nieeuropocentrycznie
Recenzja książki: Annette Damayanti Lienau, Sacred Language, Vernacular Difference: Global Arabic and Counter-Imperial Literatures, Princeton Oxford: Princeton University Press, 2023, xxiii + 372 s.
Listy Marii Renaty Mayenowej i Jurija Derenikowicza Apresjana
Korespondencja Jurija Derenikowicza Apresjana i Marii Renaty Mayenowej
Prawa autorskie (c) 2025 Elżbieta Janus, Anna Pajdzińska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pożegnaliśmy Profesor Jadwigę Puzyninę - badaczkę języka wartości, Damę Orderu Orła Białego
W tekście zaprezentowano sylwetkę Jadwigi Puzyniny, badaczki języka wartości i jej związki z lubelskim srodowiskiem językoznawczym.
Prawa autorskie (c) 2025 Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zmarł Profesor Janusz Siatkowski - polonista i slawista
W tekście zaprezentowano sylwetkę Profesora Janusza Siatkowskiego - polonisty i slawisty i jego związki z lubelskim środowiskiem językoznawczym.
Prawa autorskie (c) 2025 Marta Nowosad-Bakalarczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0